mikudagur 25. januar 2006síða 14

14 Nr. 18 - 25. januar 2006 Týskvøldið varð skipað fyri almennum fundi um autismu í Miðlahúsinum í Vágsbotni. Ein sálarfrøðingur og ein pápi vóru komnir úr Danmark at greiða frá teirra royndum á økinum haðani, og harafturat tóku Hans Eli Dahl og Hans Pauli Strøm lut Theodor E. D. Olsen theodor@sosialurin.fo Týskvøldið skipaði Lands­ felagið fyri fólk við autismu fyri almennum fundi í Miðla­ húsinum í Vágsbotni. Heitið á fundinum var Autisma og visjón 2015: Hava fólk við autismu tað líka gott sum tú og eg í 2015 – og hvat gera vit, meðan vit bíða? Húsið var stúgvandi fult - eini 120 fólk vóru kom­ in oman í Miðlahúsið – og til at svara hesum spurn­ ingum hevði felagið boð­ ið fýra luttakarum at sita við pallborðið. Hesir vóru Lennart Pedersen, sálar­ frøðingur og fakligur ráðgevi hjá Center for Autisme i Danmark, Morten Carlsson, foreldur og formaður í Lands­foreningen Autisme í Dan­mark, Hans Pauli Strøm, landsstýrismaður í almanna- og heilsumálum, og Hans Eli Dahl, leiðari á Sernámsdeplinum. Byrjað varð við einum umfari, har teir fýra luttak­ ararnir løgdu sínar metingar og sjónarmið fram. Av tí at tveir teirra vóru dan­ir, var alt orðaskiftið hetta kvøldið á donskum. Eft­ir ein kaffisteðg, varð fund­ urin tikin uppaftur, og eft­ ir eina framløgu afturat slapp fundarfólkið at sína hugsan og skifta orð við pall­borðið. Diagnosan týdningarmikil Jón Brian Hvidtfeldt, út­varps­ maður, var orðstýrari, og hann kom væl frá uppgávuni at skipa kjakið. Tá hann við fundarlok um hálvgum ellivutíðina týskvøldið kundi taka samanum, staðfesti hann, at nógv positivt var komið fram. M.a. at tað er týdningarmikið, at diag­nosan autisma verður sett fyrr í lívinum nú, enn gjørt varð fyri nøkrum ár­um síðani; at fáa betri diagnosumøguleikar, menn­ ing av fakliga førleikan, og hvussu umráðandi tað er at seta seg inn tíðliga, miðvíst og fakliga við fakligum toymum. Orðstýrarin endurgav eis­ ini landsstýrismannin fyri at hava sagt á fundinum, at sjálvandi skulu autistar eisini fáa ágóða av visjón 2015, at tørvur er á búplássum, ekspertisu, og at ætlanir eru um at byggja vitananrdepil upp. Eisini varð víst á, at sambært hagtølum eru 300 autistar í Føroyum, og hesi eru spjadd um alt landið, og tí er eisini neyðugt við ráðgeving kring alt landið. Eisini varð víst á tørvin á at stuðla familjunum hjá autisyum við skeiðum og ráð­geving. At enda takkaði Lea Wolles, forkvinna í Landsfelagnum fyri fólk við autismu fyri ta góðu undirtøkun hetta kvøldið. Danirnir fingu eitt føroyakort til minnis um ferð­ ina og sum tøkk fyri at seta autismu á kortið. Hans Pauli Strøm og Hans Eli Dahl fingu ávikavist eitt modell av nýggja Smyrli og eitt modell av Norðoyatunlinum, sum eina áminning um, at tað sum ein setur sær fyri politiskt, kann fremjast í verki. Lennart Pedersen, sálar­ frøðingur, hevur arbeitt við autistum í 25 ár, harav fleiri ár í Føroyum. Sjálvur metti hann, at um vit skulu hyggja 10 ár fram til 2015, er fyrst neyðugt at líta 10 ár aftur í tíðina, tá lítið av vitan var um hetta evnið. Nógv er broytt hesa tíðina, tí í dag eru vit munandi dugnaligari til at seta diagnosuna. Fyrr kundu børn verða heilt upp í 8-10 ára aldur, áðrenn staðfest varð, at tey høvdu autismu, og tí vóru nógv, sum onga diagnosu fingu. Í dag ber til at seta diag­ nosuna longu í 3-5 ára aldri. Fyri 10 árum síðani var van­ligt, at børnini vórðu eyg­leidd heilt upp til eitt ár, áðrenn nøkur diagnosa varð sett. Hetta kundi vera strævið hjá børnum og for­ eldrum, tá tey noyddust niður á Bispebjerg Hospital í so drúgva tíð. Í dag ber hinvegin til at gera royndir, har úrslitið er klárt rættiliga skjótt, greiddi Lennart Peder­ sen m.a. frá. Eisini er vitanin í dag rætti­liga spjadd, so at hon nú er líka stór og jøvn á teimum ymsu psykiatriksu deplunum, og diagnosurnar eru javnari, fyrri og greiðari. Enn vanta tó fólk í Føroyum, sum eru før fyri at gera hetta. Lennart Pedersen segði seg eisini skilja, at støðan eisini var nógv batnað í Føroyum, sum dúva upp á fakliga eksper­tisu úr Danmark. Um man framyvir vil vil byggja upp egna ekspertisu ella brúka danska, verða før­oyingar noyddir at taka støðu til. Hyggja vit aftur í sjeyti­ árini, hvussu autistar klár­ aðu, sá myndin ikki góð út. Tey flestu kláraðu seg ikki væl í samfelagnum. Í dag er støðan øðrvísi og fleiri autistar klára seg hampiliga væl sum vaksin. Lennart Peder­sen metti, at í mun til støddina á Føroyum, er gongd­in á hesum økinum eisini rættiliga jalig. − Men hvussu við teimum næstu 10 árunum, spurdi Lennart Pedersen. Av tí at fleiri fáa eina diag­ nosu sum autistur ásetta, fáa eisini alt fleiri fak­fólk vitan um autismu. Tí veks­ ur tørvurin á ráðgeving og sokallaðari supervisjón ella umsjón. Sum er, er hetta virk­semið tó ov spjatt í Føroyum. T.d. nevndi Lenn­ art Pedersen, at hann sjáldan hevði ráðgivið somu fólkum um somu børn í meira enn tvey ár á rað her í Føroyum, og tað metti hann vera óhepp­ ið. Tí tað er neyðugt at stuðla foreldrum og familjum ann­ ars fakliga, men tað er sera avmarkað, hvussu skeiðs­ útboðið higartil hevur ver­ ið. Autisma lokkaði nógvar áhoyrarar Vitanin nógv økt seinastu árini Autisma viðgjørd í Miðla­húsinum Mett verður, at 0,6 % av fólkatalinum, tvs. at eini 300 føroyingar, hava autismu. Í stuttum orðingum ber til at siga, at fólk autismu hava framúr góð evni at sansa, men sera vánalig evni at fata. Nøkur teirra kunnu sansa alt, ið hendir rundan um tey, hvørja evarska lítla broyting. Men tey eru ikki før fyri at skipa tað, tey sansa, og og skapa heildir, ið geva meining. Ofta fata fólk við autismu ikki tað, tey sansa, og megna ikki at sálda óviðkomandi ljóð o.a. frá. Børn við autismu kunnu tí fáa tað trupult, um rútman í gerandisdegnum skiftir ov nógv. Tað finnast nógv stig innan autismu, og ógvuliga misjavnt er, hvussu hart rakt fólk eru av hesum. Ein grein innan autismu kallast Asbergers syndrom og varð staðfest sum diagnosa í 1992. Hesi eru ofta ment eins og onnur sokallað normal fólk, t.d. er førleikin at tosa púra vanligur, men ymisk frávik í menningini kunnu vera, t.d. í sosialum viðurskiftum við onnur. FAKTA UM AUTISMU Autisma