mikudagur 29. november 2000síða 3

Nr. 230 - 29. november 2000 5 4 Nr. 230 - 29. november 2000 FØÐINGARDAGSTILBOÐ FØÐINGARDAGSTILBOÐ Kom inn ‡ g—lviÝ og finn taÝ r¾tta j—last‡siÝ ella j—lag‡vuna til hennara. Vit hava eisini st—rt œrval av meturv¿rum og pràÝislutum nœ til j—la Stoffal‡g 41 ¥ 100 T—rshavn ¥ Tel. 314979 Hósdagin 30. nov. lata vit 20% 20% av øllum vørum Sosialurin - 311820 15 çR ¥ 15 çR ¥ 15 çR ¥ 15 çR ¥ 15 çR ¥ 15 çR ¥ 15 çR ¥ 15 çR ¥ 15 çR ¥ 15 çR ¥ Ætla at byggja n‡tt virki í Vági fyri 55-60 milliónir Virki› skal taka arbei›a makrel, sild og annan uppsjóv- arfisk. Ætlanin er at virki› skal taka ímóti minst 40.000 tonsum um ári› og ta› skal vera li›ugt um eitt gott ár FYRITAKSEMI Áki Bertholdsen Gongst sum ætla›, ver›ur skjótt eitt stórt fiskavirki afturat bygt í Vági. Ta› er eitt føroyskt felag vi› føroyskum og enskum partaeigarum, sum nú ætlar at byggja eitt n‡tt virki í Vági Talan er um eitt virki til uppsjóvarfisk Máli› hevur veri› nevnt á b‡rá›sfundi í Vági, har í stigtakararnir hava bi›i› um øki› til at seta virki› á. Ta› eru Johan Dahl í felag- num Faromar og samstarvs- felagir hansara í bretska felagnum »Andrew Marr International Limited«, sum standa fyri ætlanini. Ta› skilst, at talan er um eitt virki, sum skal kunna virka 500 tons um samdøg- uri›. Ætlanin er at kunna skera fiskin til flak, og at heilfrysta og møguliga at virka fiskin enn meiri til a›rar framlei›slur. Vænta› ver›ur, at virki› fer at taka ímóti 40.000- 50.000 tons av uppsjóvar- fiski um ári›. Alt er ikki endaliga fing- i› upp á pláss enn, men nú skuldi bara smálutir veri› eftir. Blívur virki› til veru- leika, er ta› ætlanin at byggja ein bygning uppá einar 5.000 fermetrar ni›- anfyri frystigoymsluna, sum nú er. Talan ver›ur um at gera eina frystigoymslu upp á einar 1.800 fermetrar og sí›ani skal sjálvt upp- sjóvarvirki› ver›a gó›ar 3.000 fermetrar. Talan ver›ur um eitt ógvuliga framkomi› virki›, har nógv av framlei›sluni gongur av sær sjálvum. Men sjálvandi ver›ur eisini brúk fyri fólki, hóast virki› ver›ur nógv automatisera›. Sum vit hava fingi› upp- l‡st, ver›ur talan um arb- ei›spláss til eini 35-40 fólk. Arbeitt ver›ur í tveimum vaktum vi› 15-18 fólkum á hvørjari vakt. Gongst sum ætla›, skal virki› ver›a klárt at taka ímóti fiski í januar mána›a í 2002. Sostatt hevur hevur Faro- marr og bretska felagi› rættiliga sett fótin fastan í Vági. Blívur uppsjóvarvirki› til veruleika, fer hetta felagi› einsamalt at upp- og av- skipa› eini 60.000 - 70.000 tons av fiski um bryggju- kantin í Vági um ári›. Og tilsamans koma eini 70, kanska 80, fólk at ver›a kn‡tt at fyritaksseminum har, vi› teimum, sum koma at arbei›a á virkinum, teim- um, sum koma at arbei›a vi› landing og avskiping og teimum, sum ver›a kn‡tt at stóru frystigoymsluni, i› sama fyritøka longu hevur í Vági. Krevur djúpari havn Vágs B‡rá› er sinna› at lata stykki til ta› n‡ggja virki›. Men ein avgjørd fortreyt fyri, at ta› kann blíva til naka›, er, at havnavi›ur- skiftini ver›a betri. Talan er um rættiliga stór skip, sum skulu at bryggju í sambandi vi› virki› og ta› er ney›ugt at havnin er minst níggju metrar djúp. Hesi krøvini l‡kur Vágs Havn ikki í løtuni. Men Jógvan Krosslá, b‡- rá›sforma›ur sigur, at b‡- rá›i› arbei›ir av fullari kraft fyri at loysa hendan trupulleikan. Gongst sum ætla›, ver›ur nú fari› undir at byggja eitt stórt virki til uppsjóvarfisk í Vági. Virki› skal byggjast ni›anfyri frystigoymsluna og ta› skal klára at frysta 500 tons um samdøguri›. Á virkinum fer at ver›a arbeitt í tveimum vaktum og ta› ver›ur brúk fyri 15-18 fólkum á hvørjari vakt Jógvan Krosslá heldur fram á ovastu rók í Vági Tríggir av flokkunum í Vágs B‡rá› hava skipa› samgongu, íme›an tann fjór›i flokkurin er einsa- mallur uttanfyri í andstø›u KOMMUNUVALI‹ Áki Bertholdsen Ta› er nú greitt, at Jógvan Krosslá heldur fram sum borgarstjóri í Vági tey næstu f‡ra árini afturat. Samrá›ingar vóru mána- kvøldi› um at skipa n‡ggja samgongu í Vágs B‡rá›. Og tær hepna›ust so væl, tí tá i› partarnir fóru til húsar aftur, var n‡ggj samgonga skipa›. Og tey gjørdu ikki mæt- ari enn at samgongan, sum hevur veri› hetta valskei›i› ímillum tjó›veldisflokkin, javna›arflokkin og sam- bandsflokkin, heldur fram. Somulei›is er semja um, at tjó›veldisma›urin, Jógv- an Krosslá, sum hesufer› fekk meiri enn tvær fer›ir so nógvar atkvø›ur, sum nakar annar b‡rá›slimur, skal halda fram sum borg- arstjóri. Hinvegin fær Vágs B‡rá› tveir varaborgarstjórar ta› komandi valskei›i›.Tí semja er um, at tey bæ›i fyrstu árini skal javna›ar- flokkurin hava varaborgar- stjóran og ta› ver›ur Ey›- finn Mørk. Tey bæ›i seinnu árini skal Dánjal Bjarkham- ar, sum var› valdur á tjó›- veldislistanum, ver›a vara- borgarstjóri. Hann er vara- borgarstjóri í hesum val- skei›num. Í fíggjarnevndini er borg- arstjórin føddur forma›ur. Men umframt hann koma Páll Augustinussen úr javn- a›arflokkinum og Ásger› Stenberg úr sambands- flokkinum at manna fíggj- arnevndina. Í teknisku nevnd heldur Dánjal Bjarkhamar úr tjó›- veldisflokkinum fram sum forma›ur. Hinir bá›ir limir- nir eru Mortan Mortensen úr tjó›veldsiflokkinum og Ey›finn Mørk úr javna›ar- flokkinum. Í Havnanevndini ver›ur Páll Augustinussen for- ma›ur tvey tey fyrru árini av valskei›num og tey bæ›i seinnu árini ver›ur Ey›finn Mørk forma›ur. Íme›an annar av hesum bá›um er forma›ur, er hin nevndar- limur. Tri›i limurin í havn- anevndini ver›ur Mortan Mortensen. Í mentanarnevndini er Ásger› Stenberg forma›ur og afturat sær hevur hon Turi› Kjærbo úr tjó›veldis- flokkinum og Mortan Mortensen. Samgongan, sum nú er skipa›, hevur ein stóran meiriluta aftanfyri seg vi› sjey av teimum níggju b‡- rá›slimunum í Vági. Tjó›- veldisflokkurin hevur f‡ra b‡rá›slimir, javna›arflokk- urin tveir og sambands- flokkurin ein b‡rá›slim. Einasti flokkur, sum so- statt situr í andstø›u, er utt- anflokkalistin vi› tveimum b‡rá›slimum. Og hann fær heldur ongi umbo› í tær nevndir, sum bara hava tríggjar limir Skuldin høvu›strupulleikin Jógvan Krosslá sigur, at eisini hetta komandi val- skei›i›, ver›ur høvu›smál- i› at fáa kommununua fíggjarliga uppundan. Vágs Kommuna hevur veri› sera hart rakt av kreppuni og í løtuni er skuldin hjá kommununi gó›ar 70 milliónir, sum eru umlei› 2,5 álíkningar. Men kommunan er vi› í lániavtaluni hjá landsbank- anum og eftir henni skal kommunan betala 10% av skuldini í avdráttum um ár- i› tey næstu fimm árini. Tvs, at næsta ár skal kommunan betala einar 11 milliónir í rentum og av- dráttum. Men sostatt minkar skuldin skjótt og tá i› fimm ár eru farin, ver›ur skuldin ikki meiri enn gó›ar 40 milliónir og ta› er ikki meir enn ein gó› álíkning. Borgarstjórin sigur, at eitt anna› mál, sum kommunan arbei›ir av lívsins kreftum fyri at loysa, er, at byggja havnina út, so at hon l‡kur treytirnar hjá vinnulívinum. – Eitt nú eru ætlanir um at seta stór virki á stovn í Vági, men tey krevja eina havn, sum er minst níggju metrar djúp og ta› royna vit av øllum alvi at finna útvegir fyri, sigur Jógvan Krosslá. Hann sigur, at ta› er lívs- ney›ugt vi› fleiri virkjum vi› stø›ugum arbei›i í Vági, tí mi›al inntøkan hjá teimum vágbingum, sum arbei›a, er neyvan meiri enn einar hundra› túsund krónur um ári›. Og ta› er minst ein tri›ing lægri enn flest alla a›rasta›ni av teimum stóru plássunum í Føroyum. Hann sigur, at ein stór or- søk til hetta, er, at arbei›i› er alt ov óstø›ugt í Vági, so at ta› mesta fólki› hevur ikki meiri enn einar 70- 80.000 krónur í ársinntøku. Jógvan Krosslá fekk dygga álitisváttan frá vágbingum á kommunuvalinum t‡sdagin. Og nú er eisini greitt, at hann ver›ur borgarstjóri í Vági tey næstu f‡ra árin. Men hinvegin koma Ey›finn Mørk og Dánjal Bjarkhamar at b‡ta næstformanssessin ímillum sín Svenskur professari í barnasálarsjúkufrø›i: Føroyingar eru tíggju ár aftanfyri grannalondini – Ta› er umrá›andi, at hugbur›urin vi ›- víkjandi sálarsjúkum børnum broytist. Teirra trupulleikar eru biologiskt treyta›ir eins og hjá einum, i› hoyrir illa ella hevur ovurvi ›- kvæmi, sigur 50 ára gamli Christopher Gillberg, sum er professari í barnasál- arsjúkufrø›i í Gøte- borg í Svøríki. Hann er í hesum døgum í Føroyum og hevur undirvísing og fyrilestrar SÁLARSJÚKUR Stefan í Skorini – Stø›an í Føroyum hjá sálarsjúkum børnum líkist henni í Svøríki fyri tíggju árum sí›ani. Man var var- ugur vi›, at sálarsjúkur vóru til sta›ar, men eingin tosa›i naka› serligt um tær, sigur Gillberg professari. Sí›ani ta› er ein stór broyting farin fram í Svø- ríki. Gillberg metir, at í dag hava allir sviar hoyrt um t.d. autismu, damp ella a›r- ar sálarsjúkur, og fleiri gó›- taka eisini sálarsjúkur nú enn fyri nøkrum árum sí›- ani. Her í Føroyum hava vit enn langan veg á mál. Vit eru ikki nóg opin hesum vi›víkjandi, men ta› ber til at sleppa undan at gera tey somu mistøkini, sum gjørd eru í Svøríki og Danmark, um vit læra av grannum okkara. – Í Føroyum kenna fa- miljur seg ofta bangnar, tá ta› ver›ur sta›fest, at eitt barn hevur sálarsjúku, men jú fleiri sannroyndir koma fram, tess lættari ver›ur ta› hjá familjum at gó›taka og liva vi› stø›uni. 4-5% eru sálarsjúk – Um vit leggja sálarsjúkur sum autismu, damp, men- talt seinment og tourette saman, so eru eini 4-5% av øllum børnum illa rakt av onkrum av hesum sál- arsjúkum, sigur Gillberg. Hetta er ein stórur partur av fólkinum, tí ta› er tjúg- unda hvørt barn, sum er sálarsjúkt. Her er bara talan um tey, sum eru veruliga sjúk, og ikki tey, i› bara hava ein feril av sjúkuni. Ta› ber ikki til at siga, um tølini eisini eru gald- andi fyri Føroyar, tí vit hava ikki nøkur eftirfarandi hag- tøl, men ta› er einki, sum bendir á, at tali› er lægri í Føroyum enn a›rasta›ni. Tí kann roknast vi›, at vit lut- falsliga hava eins nógv sál- arsjúk børn og grannalond- ini. Tørvur er avgjørt á hag- tølum fyri, hvussu nógv børn í Føroyum eru sálar- liga sjúk, og ta› hev›i økt nógv um vitanina av sálar- sjúkum í Føroyum. – Ta› er umrá›andi at skilja, at ta› eru so miki› nógv, sum hava álvarsamar sjúkur. Slík børn hava tørv á stórari hjálp, men fáa ikki altí› ta ney›ugu hjálpina. Man hevur fyrr rokna› vi›, at tali› av sálarsjúkum børnum er nógv minni, enn ta› í veruleikanum er, og tí er hjálpin ikki nóg gó› á fleiri økjum. – Fyri at kunna hjálpa hesum børnum krevst ser- kunnleiki á fleiri økjum. Medisinskur, sálarligur og pedagogiskur serkunnleiki skulu til fyri at børn kunnu fáa hjálp, sum munar nak- a›. – Ofta er ta› so, at ser- kunnleikin vantar á einum øki, men ta› er ógvuliga umrá›andi, at man hevur eitt li› av fólki vi› serkunn- leika, sum arbei›ir saman. Foreldur skulu taka stig til kanning Ta› eru dømi um, at for- eldur í Føroyum hava bí›a› í fleiri ár, frá tí at tey hava fingi› illgruna um, at teirra barn hevur onkra álvarsama sálarsjúku, til læknar hava sett eina diagnosu fyri barni›. Henda bí›ití›in, har foreldur ganga vi› ein- um illgruna, kann vera ótolandi, men Gillberg mælir til, at foreldur sjálv taka stig til at krevja eina kanning av barninum. – Ta› er av størsta t‡d- ningi, at foreldur fáa at vita, at slíkt finst allasta›ni, og at ta› kann raka teirra barn eins væl og onkran annan. Foreldur skulu sjálv taka stigi› at fáa barni› kanna›, so skjótt tey gerast bangin. Foreldur mugu sjálv vera vi› til at seta krøv. – Sí›an eg kom higar, havi eg hoyrt um børn, sum hava fingi› sína diagnosu heilt seint í lívinum, har ynskiligt hev›i veri›, um ta› hendi fyrr. Jú fyrr barn- i› fær hjálp fyri sína sálar- sjúku, tess betri fær barni› ta› seinni. Ta› fær bakslátt- ur at bí›a vi› eini diagnosu. Foreldur skulu útbúgvast – Foreldur skulu eisini hava útbúgving og lærdóm um sálarsjúkur, tá teirra barn fær sta›fest eina sálarsjúku. Foreldur hava tørv á kunn- leika um sjúkuna og svør uppá spurningar um, hvussu arbeitt ver›ur vi› sjúkuni, hvussu kann barn- i› lærast. Í Føroyum hava vit feløg fyri foreldur vi› børnum, sum hava ymsar sjúkur. Gillberg metir at hesi feløg hava sera stóran t‡dning fyri foreldrini, tí her kunnu tey tosa saman um felags trupulleikar vi› børnunum á ein annan hátt, enn tá tey tosa vi› læknan. – Mítt ynski er, at mein- ingsleysa kjaki› ste›gar, og at vit fáa nøkur fakta á bor›i›. Eg vænti, at tosa› ver›ur meira evni› í fram- tí›ini í Føroyum, og ta› er umrá›andi, at øll gera sær greitt, at ta› kann raka ein og hvønn. – Tá eg var ungur, tosa›i eingin um t.d. alzheimers, og ta› mátti dyljast sum mansmor›, um onkur hev›i ta› í familjuni. Nú er van- ligt at tosa› ver›ur um ta›, og trupulleikarnir kunnu loysast ísta›in fyri at dylj- ast. Christopher Gillberg sig- ur, at hansara meiningar eru grunda›ar á vísindaligar kanningar, og hann leggur teim ábyrgdarhavandi í Føroyum eina vi›, at allar avger›ir ver›a tiknar út frá einum vísindaligum grund- arlagi. Solei›is fæst ta› besta úrsliti›. Hann sigur at enda, at í einum so lítlum samfelag sum okkara, er umrá›andi, at man hevur ein mi›depil, har serkunnleikin er savn- a›ur. Men hann leggur aft- urat, at uppgávub‡ti› má vera so greitt sum til ber. Christopher Gillberg, professari í barnasálarsjúkufrø›i í Gøteborg, heldur, at vit í Føroyum eru eini tíggju ár aftanfyri sviar á hesum økinum. Men ta› n‡tist ikki at taka okkum tíggju ár at koma upp á sama stø›i Mynd: Jens Kr. Vang