mánadagur 29. mai 2006síða 11

Nr. 101 - 29. mai 2006 11 Hjá øllum teimum, sum hildu, at vit høvdu ein hamp­ iliga góðan fólkaskúla, kom tað dátt við at hoyra nið­ urstøðuna av PISA und­an­ kann­ingini 2005. Úrslitið vísir, at okkara næmingar liggja djúpt niðri á botninum í nærum øllum teimum kann­aðu økjunum, sum við­ víkja lesing, støddfrøði og náttúrufrøði. Har eru næstan eingir glottar at ugga seg við. Kortini er tað at frøast um, at so gott sum allir avvarðandi partar av skúl­ anum hava givið til kennar, at tey taka á seg sín part av skyldini fyri, at úrslitið hjá næmingunum var alt annað enn gott. Hetta sigur nakað um skelkin og álvaran, sum tey flestu leggja í mál­ið. Í Føroyum líða vit annars av einum køvandi syndabukkasyndromi. Í stað­in fyri at fara í kjarnan á málinum at finna gongdar leiðir út úr trupulleikanum, fara vit heldur at spyrja, hvønn vit kunnu heingja í gálgan, og tá onkur er funn­ in, halda vit, at so er málið loyst. Úrslitið av PISA 2006, sum varð gjørd 30. mars, fer at koma í desember 2007, og einki er, sum týðir upp­á, at tað úrslitið fer at vera stórt frægari enn und­an­kanningin, tí nýggja kanningin er gjørd, áðrenn úrslitið av undankanningini var kunnugt, og eingi tiltøk eru sett í verk, sum kunnu hava broytt avrikini til tað betra. Haraftrat tykist, sum at skúlarnir hava kunnað næmingarnar ov illa áðrenn kanningarnar. Øll eru vit greið um, at føroysku næmingarnir hava lært ein heilan hóp í skúlanum, í heiminum og úti millum onnur, og sum ikki kemur til sjóndar í eini slíkari kanning. Men henda kanningin hevur víst, at tey ungu duga illa at brúka sín kunnleika í sambandi við avbjóðingar í teirra gerandislívi, soleiðis sum tað kann mátast við teim­ um bestu testunum, sum í løtuni eru tøkir. Tann næsta PISA-kann­ ing­in verður um trý ár, og skulu vit gera okkum vón um at broyta gongdina til tað betra, so mugu vit ikki liggja sjóvarfallið av okk­um men fara í gongd skjótast gjørligt við at broyta atferð. Hvat er so til ráða at taka? Hvørji tiltøk kunnu bøta um teir kunnleikar, fimi, arbeiðshættir og málbúnar, sum skúlin saman við for­ eldr­um skal fremja? Tað ber til at bøta um fortreytirnar: Læraraútbúgvingin Eftir at fleiri nevndir síð­ ani fyrst í 1990unum hava arbeitt við at gera upp­skot um broytingar í Læraraútbúgvingini, tyk­ist nú at hómast ein skip­an, sum fer at leggja Lær­ar­askúlan saman við Fróðskaparsetr­i­ num og skipa lesturin eftir út­­búgv­ingar­fyr­i­myndini hjá lærdum háskúlum. Fyr­ i­munirnir við eini slíkari skipan kunnu vera fleiri, men vansar eru eyðvitað eisini í mun til verandi lær­ araútbúgving. Fakliga støðið kann ger­ast munandi hægri í teimum fáu fakum og fak­ økj­um, sum tey lesandi velja at útbúgva seg í, men undirvísingarførleikin verð­ ur helst smalri, enn undir ver­andi læraraútbúgving, har lærarin kann undirvísa í nærum øllum lærugreinum skúl­ans. Hetta fer helst sum frá líður at fáa av­leiðingar fyri teir smærru bygd­a­skúl­ ar­nar, sum tá mugu lúta fyri teimum fleiri og nógv meira fjølbroyttu und­ir­ vís­ingartilboðunum, sum teir størru skúlarnir hava møg­uleika fyri at veita. Og spurningurin er, um so nógv orsøk er til at harmast ta gongdina. Burtursæð frá nostalgiini. Ein vinningur við at hevja lær­araútbúgvingina upp á akademiskt støði er, at tá fer at bera til at fremja veruliga vísindaliga gransking í und­ ir­vís­ingarverkinum, sum vit so at siga púrt einki hava havt av higartil. Hartil kemur, at neyðugt verður í nógv størri mun at knýta at setrinum útlendskar und­ ir­vísarar­, sum við teirra breið­ari royndum frá størri umhvørvum kunnu geva neyðugan nýggjan íblástur. Næmingatímatalið Sambært Fólkaskúlalógini er minsta und­ir­vís­ing­art­ím­a­ tal­ið hjá næmingum í 1. og 2. flokki ávikavist 18 og 20 tímar um vikuna. Ein av høv­ uðs­grund­geving­unum fyri hesum lága tímatali hevur verið, at børnini skulu hava loyvi at vera børn, so leingi sum møguligt, t.v.s at tey skulu sleppa at spæla frítt úti í bø og haga og niðri í fjøruni og ikki sita ov leingi innibyrgd í eini skúlastovu. Veruleikin er ein heilt ann­ ar í dag, nú flestu børn eru á ansingarstovni frá barns­beini av og til tey fara í skúla, og eftir skúlatíð standa ansingarfólk klár at taka sær av at ansa smærru børnunum, tað ið eftir er av degnum, til foreldrini koma heim úr arbeiði. Flestu skúlar eru noydd­ir at halda seg nær til min­i­ mum­s­tímatalið, tí at játtanin til fólkaskúlan verður hildin niðri á hungursmarkinum. Tað er eingin ivi um, at ein munandi hækking av tímatalinum í yngru flokk­u­ num hevði givið ein stóran, neyð­uga­n vinning, ikki minst hvat ið lesiførleika viðvíkur. PISA-kanningin av­dúkaði, at 49% av kannaðu før­oysku næmingunum høvdu ikki funktionellan lesi­førleika, og bara 2% liggja í besta endanum. Tað staðfesti okkum millum Mex­iko og Brasilia. Fyri Finnland eru tølini øvugt: 7% í neðra og 51% í erva! Hetta má fáa avleiðingar fyri raðfestingina hjá lands­ politikarunum. Undirvísingaramboð Kommunurnar hava ábyrgdina fyri dag­liga rakstrinum av fólk­a­skúl­u­ num, t.v.s fyri íløgum og viðlíkahaldi av bygn­ingum og játtanum til und­ir­vís­ ing­aramboð til skúlarnar. Í 2004 brúktu allar tær før­ oysku kommunurnar 246 mió. kr. til rakstur og íløgur til skúla- og mentamál. Ikki ber til av tølunum frá Hagstovuni at skilja sund­ ur, hvussu nógv ið fer til undirvísingaramboð til skúlarnar, men tað er eingin ivi um, at í flestu skúlum verður und­ir­vís­ing­ in nógv darvað or­sakað av ótíðarhóskandi og ikki nøktandi und­ir­vís­ing­ar­til­ fari. PISA-kanningin sigur, at meira enn helvtin av næmingunum keða seg í skúlanum. Ein av or­søku­ num er heilt givið, at und­ ir­vísingaramboðini, serliga úrvalið av bókum er ov lítið. Hetta kunnu kommunurnar gera nógv meira við, enn tær gera í dag. Í flestu øðrum londum er framleiðslan av und­ir­vís­ing- ar­­tilfari og serliga útgávan av skúlabókum ein framúr góð forrætning. Soleiðis er ikki her hjá okkum, har næmingatalið er so lítið. Tað ber heilt einfalt ikki til at gera undirvísingarbøkur uttan (almennan) stuðul. Um tað almenna vil bøta um ella sleppa sær undan landaskommini, so verður neyðugt at raðfesta øðrvísi, enn higartil hevur verið gjørt. “Veiku” næmingarnir Líka mikið hvar í und­ir­ vís­ing-arhierarkinum ein er staddur, tað veri seg í einum 1. flokki í fólkaskúlanum ella einum holdi á lærdum háskúla, so er altíð ein spjað­ing frá tí veikasta til tann intellektuelt sterkasta. Munurin millum tann við lægsta og tann við hægsta avriki er kanska styttri long­ ur upp í stigan, tú kemur. Men fólkaskúlin er ser­ merktur við tað, at hann hevur lógarásetta skyldu at hava øll børn at undirvísa í 9 ella 10 ár. Hetta setir størri krøv og avbjóðingar til lærararnar enn á nøkrum øðrum undirvísingarstovni í landinum. Við fólkaskúlalógini í 1979 fóru vit burtur frá tí gomlu skipanini, har lær­ar­arnir skuldu skilja næm­ingarnar sundur, teir “bestu” til at fara í real, og “restin” máttu taka til takkar við at fara í ein átt­ anda flokk. Eingin lær­ari ynskir at koma í ta støðuna aftur at skula gera hetta ómenniskjansliga sund­ur­ býtið. Vit fingu í staðin ein eindarskúla, har allir næmingar fylgdust frá 1. og til 9. og 10. flokk. Nýggja skipanin kravdi av lærarunum, at teir í stað­in fyri at differentiera næm­ing­ ar­nar skuldu differentiera und­ir­vísingina. Hetta krevur nógv av undirvísarunum, at teir skulu røkka øllum, bæði teim­um kvikastu og teimum sein­astu næmingunum í flokkinum. Tað krevur op­ti­malar umstøður, bæði viðvíkjandi hølum, und­ ir­vísingaramboðum, hjál­ p­artiltøkum av so­s­i­al­ped­ agogiskum slagi, lær­ar­a­ førleika o.ø. Størsta hóttanin fyri einum góðum und­ir­vísi­n­ g­a­r­umhvørvi í flokkinum er, at lærarin eisini skal taka sær av teimum “veiku” næmingunum, sum lutfalsliga tekur alt ov nógv av hansara tíð, og tað ger, at teir kvikastu næmingarnir verða við sviðusoðið og sita og keða seg. Serundirvísing og onnur sosialpedagogisk tiltøk eru alt ov lágt raðfest í skúlanum. Nógvum næm­ ingum tørvar eisini eitt øðr­v­ísi tilboð, sum ikki er til í føroyska skúlanum í dag. Skal nøkur broyting og ábót gerast á hesum øki, so mugu landspolitikararnir síggja í eyguni, at tað krev­ur munandi øktar játt­ an­ir. Her ber ikki til at lyfta seg sjálvan upp við hárunum, sum hevur verið hyggjuráðini, sum skúlin hev­ur fingið. Eftirútbúgving At kalla eingin verulig eft­ir­ út­búgving av lærarum hev­ur verið hesi nógvu seinastu ár­i­ ni, og tað er ein gongd, sum ikki kann annað enn koma aft­ur um brekku. Fólkaskúlin man vera eitt av teimum fáu arbeiðsplássunum í land­i­ num, sum virðir sína mann­ ing so lítið, at tað er líkasælt um ta avrik, sum væntast at koma burtur úr. Mytan um, at tá tú hevur fingið eina út­búgving, kanst tú klára teg við hana, til tú fert frá við pensión, er deyð fyri langari tíð síðani. Tey, sum rópa upp og krevja størri faklig krøv, strangari disciplin, meira eft­ir­lit, fleiri royndi heilt niðri frá 1. flokki, at lærarar og næmingar skulu metast á hvørjum ári, aftur til realskúlan, fleiri lektiur, kapp­ingarmomentið inn í skúlan o.s.fr, tey áttu eisini at hugsa um tær umstøður, sum fólkaskúlin hevur havt at virka undir seinastu ár­ini. Og tey skuldu ikki minni hugsað um ta dygd­ ar­ar­beiðið, sum hvønn dag hóast alt verður útint í skúlanum. Onkrir landsstýrismenn hava fyri nøkrum árum síð­ani optimistiskt prokl­a­ merað, at vit skulu hava heimsins besta skúla. Tað er eisini vert at stremba fram ímóti, men enn tykist tíverri at vera langur vegur, til vit røkka so langt. Hetta landsstýrið hevur eisini sagt, at teir raðfesta undirvísing og mentan høgt í hesum skeiðinum. Higartil mugu vit siga, at vit hava sæð lítið til hetta í verki. Alt gott at siga um und­ ir­sjóvartunnil til Sandoyar, sum vit “ikki hava ráð at lata vera við” at gera beinan veg­in. Eru politikarar fúsir til í óðum verkum at rinda 500 - 800 milliónir næstu 4-5 árini til eina slíka ætlan av ótta fyri nøkrum fáum atkvøðum, so mátti kortini skilið kunnað vakna, og at teir aftan á Teistan og Smyr­il, Vágatunnilin og Klaks­víkstunnilin fóru at ásanna, at samferðsluøkið tolir ein steðg upp á nøkur fá ár, og at undirvísingar- og mentunarøkið nú eigur at fáa hægstu raðfesting, og raðfesting uttan pening er einki. Hvat bleiv av heimsins besta skúla? VIÐMERKINGAR Eilif Samuelsen Til Heðin Mortensen, og Teknisku Deild Petur Hermansen Eg eri sera fegin um at tú ert borgarstjóri í Tórs­havn og at tað all­a­tíðina hendur naka í Havn­ini, og at Havnin altsamt fríðkast. Eg havi stórt álit á, at so fer at verða framyvir. MEN!! Nú í fleiri ár hevur Havn­in sæð út sum eitt róthol, frá APRÍL TIL SEPTEMBER mánað, VEG­IR stongdir, vegir uppgravaðir, innkoyring bannað, Havnin næstan óframkomilig og í bestu summartíð, tá mest er av útlendingum, HETTA MÁ  halda uppat. Tá summ­arið er um at verða liðugt, so verður farið at strika upp vegirnar, alt klárt til PÍKARNAR at slíta avaftur. HETTA SKILIÐ MÁ FÁA EIN ENDA. Um tekniska deildin ikki er før fyri at Havnin skín­ur til summarið, so kann alt gera tað sama, so er Havnin bara eitt RÓTHOL um summarið og størsta RUN­U­DÝKIÐ um vet­u­­r­in. Hvat gerða vit so?? Jú sjálvandi,  Brúka vet­ ur­in til at gera Havnina klára til summarið, so­leiðis at tá 1. mai er, er Havnin klár til okkum havn­arfólk og arðar gest­ ir at hugna sær í, og vit kunnu verða stolt av HØVISTAÐNUM TÓRS­HAVN. Vit hava ikki havt vet­ ur nú í mong ár, so her hevur Tekniska Deild ong­ar forðingar í at gera alt vanligt arbeiði, tað snýr seg BARA um at planlegja við skili, tað kundi eg klára við einum eyga. Um vit hyggja at Mið­ bý­num í dag, sær hann alt annað en hugnaligur út, skitin og tvitin av arbeiði, og Gudhjálpi mær er arbeiði sett í verk á J. Patursonargøtu og havi skilt, at hetta skal gerast petti fyri petti. soleiðis at alt hetta summarið verður størsta fersluaðr ein ruð­ u­leiki, og sum longu nú er ruðuleiki. Bilar skilja ikki skiltingina, sum var skeiv frá byrjan, men sum nú er rættað. Eg kundi nevnt feiri ting í eru illa fyriskipa, men eri troyttur av at ár eftir ár sær Havnin farlig út. Vælsignaði tit, borg­ar­ stjóri og restin: GER­IÐ ARBEIÐIÐ LIЭUGT ­ÁÐRENN SUMM­ARIÐ soleiðis at vit havnafólk kunnu gleð­ast til summarið og at ferðandi, tað ver­ið seg føroyinga ella ùt­lendingar kunnu ferð­ast við gleði í Havn, og har er reint og pent.