fríggjadagur 23. mars 2007síða 27

28 Nr. 59 - 23. mars 2007 tíðindi Deyðasjúk ongan góðan Í hesi greinarøðini ígjøgnum hetta og komandi bløðini fer Sosialurin at viðgera umstøðurnar hjá deyðasjúkum og varðandi sjúkum í Føroyum. Sum støðan er í løtuni, er tað ongin innan almanna- og heilsuverkið, sum burtur av tekur sær teimum, ið eru uppgivin av læknum og bert bíða eftir deyðanum. Við øðrum orðum hava tey deyðasjúku ongan góðan í heilsuskipanini. Anna Maria Joensen, sum hevur skrivað hesa grein­ar­øð­ina um viðurskiftini hjá deyðasjúkum, er 45 ár og ættað úr Havn. Í 1991 flutti hon til Danmarkar í lestrarørindum og kom heimaftur fyri sløk­um tveimum ár­um síðani saman við mann i og dóttur. Er útbúgvin inn an út­flutn­ing í Herning og hevur starvast í bæði fiskivinn u og olj­u­vinn u. Seinn i lis­ið norðurlendskar bók­ ment­ ir og mentan á Lærda Háskúlaunum í Helsinki, har fam­ ilj­an búði í sløk fimm ár. Komin aftur til Danmarkar læs hon bókmentafrøði sum høvuðsgrein og minn ilutabólkar sum síðugrein á Lærda Háskúlanum í Keypmann ahavn. Ann a Maria Joensen, ið sjálv hevur royndir sum avvarðandi, sig­ ur, at endamálið við greinarøðini er breiða út vitan og kunn ­ leika um støðu teirra deyðasjúku, var­andi sjúku og teirra av­varð­ andi. Samstundis at ­vísa á, hvat aðalmálið í norðurlondum um heildarhugsan, heild­ar­ við­gerð og umsorgan miðar eftir. Palliativur (linn­andi, men ikki lekj­andi) hugburður og umsorgan, sum hev­ur ment seg inn an krabb­a­ meinsøkið burturav, er tað besta heilsuverkið kann bjóða varandi sjúk­um. Henda so­kall­ aða holistiska (heild­ar­ spek­i­liga) tilgongdin set­ir menn iskjað sjálvt í miðdepilin og átti at verðið framd í verki fyri øll varandi sjúk í Føroyum, heldur Ann a Maria Joensen. Um so er, at tú ikki sjálvur hevur nøkur svar, so fært tú ein felaga, ið saman við tær møtir og rúmar teirri óvissu, sum er kring teir stóru, men ósvaraðu spurningarnar. Hetta sigur Súsanna O. Skaale, sálarfrøðingur, um sálarfrøði og deyða DEYÐASJÚK Anna Maria Joensen amac@post.olivant.fo Tað gerst í dag alt meiri van­ ligt at søkja hjálp og stuðul hjá sálarfrøðingi millum heilt vanlig fólk í Føroyum. Enn­tá er tað roknað at vera ábyrgdarfult at søkja hjálp, heldur enn at verða fasthildin í angist og fobium av ym­isk­ um slagi. Tá vit verða rakt av stórbroytingum, sum koma inn yvir okkum, uttan at vit fáa gjørt nakað, er ikki altíð nóg mikið at tosa við familju ella vinir, tí tey eru eisini merkt kensluliga. Serliga um tað nú er nakað álvarsamt. Tá vit sum einstøk menn ­ iskju standa ein­s­­a­møll yvirfyri onkrum lívs­hætt­is­ lig­um, gerast vit sjálvandi bangin og lívsgóðskan kann hvørva. Okkara um­verð broyt­ist, og vit kunn u uppliva til dømis heils­u­ verkið sum eina yvi­rmakt, ið er steinur oman á byrðu, tá deyðin stendur sum ein­asta alternativ. Skelkur og mátt­ loysi setir fólk undir stórt trýst sálarliga, og hetta hava bæði heilsuverkið og sjúkl­ ingafeløg ásann að. Eitt nú hava krabbameinsfeløg van­ liga tilboð um peningaliga stuðl­aðar samrøður til krabb­ a­meinssjúklingar, ið skal tryggja sjúklingum bestu lívsdygd undir um­støð­ unum. Men hvat snýr alt hetta seg um, soleiðis reint praktisk, og hvussu kann tað nytta at tosa, um ikki ein sjálvur kann broyta støðuna og gera seg frískan? Fyri at finn a útav hvussu samrøður við sál­ar­frøðing kunn u hjálpa, spyrja vit sálarfrøðingin Sú­sonn u O. Skaale um, hvat van­liga rørir seg í einum menn­iskja, ið brádliga skal síggja deyðan í eyguni, tí hvussu kunn u samrøður vera til stuðul? - Hvussu ein persónur re­a­ gerar, tá hann hevur fingið stað-fest eina álvarsliga sjúku ella fingið at vita, at hann skal doyggja, er sjálv­ sagt ymiskt alt eftir hvør tú ert. Tað vil siga, hvussu per­sóns­ menskan er, hvar tú ert komin í lívinum, og hvussu tú ert fyri sálarliga. Bæði sum heild og serliga um tað mundið, tá tey ringu boðini koma, sigur Súsann a O. Skaale. - Við hesum meini eg, at tað hevur árin á, hvussu tú tekur ímóti tungum boðum, um tú frammanundan hevur nógv at stríðast við lívinum og ert illa fyri sálarliga, ella tú ert væl fyri og leingi hev­ ur livað í stabiliteti og javn­ vág við teg sjálvan, sigur Súsann a O. Skaale. Hon leggur afturat, at tað eisini er týdningarmikið, hvørj­ar verjuhættir tú hevur ella ikki hevur, hvussu títt sosiala netverk er, og hvørj­ ar grundleggjandi fatanir tú hevur av lívinum, eins væl og av deyðanum. Eisini legg­ur hon dent á, at tað er týdningarmikið at gera vart við, at menn iskjað re­a­ ger­ar ymiskt, og at eitt nú krepputerapi ikki er líka viðkomandi fyri øll sjúk­u­ rakt. Einsemi og meiningsloysi Spurd um tað finn ast nøkur heilt serlig felags eyðkenn i fyri øll menn iskju í hesi støðu, sigur Súsann a O. Skaale, at tað eru kortini nøk­ur viðbrøgd, kenslur og tankar, sum eru rættiliga »typ­isk« at síggja hjá menn ­ iskj­um, sum eru í kreppu. - Tá eitt menn iskja kon­ fron­t­erast við sín egna deyða ella deyðiligheit, verður tess grundvøllur sum oftast Deyðin sum partur av lívinum Tá sjúkan er vorðin so álvarslig, at grøvin stendur fyri durum, er ongin savnandi eind í føroyska sjúkra- og heilsuverkinum, sum tekur burturav sær av tí deyðasjúka og teimum avvarðandi Tilvildarlig mynd: Jens Kristian Vang Súsanna O. Skaale starvast á privatklinikkini »Sálarfrøðisstovan« og er útbúgvin cand. psyk. frá Københavns Universitet í 2006 Mynd: Jens Kristian Vang