mikudagur 7. mars 2001síða 5

Nr. 46 - 7. mars 2001 9 8 Nr. 46 - 7. mars 2001 LESTRARVEGLEIÐARIN Hvat er betri, HF ella HH? Um man hugsar um at læra til okkurt innan hesi økir: Dekoratør, pallsmíð, graf- iskt design, zoneterapi, fys- ioterapi og pedagog, hvat er so betri at taka áðrenn, HF ella HH? Bæði HF og HH eru sokallaðar miðnámsút- búgvingar, eins og Stu- dentsútbúgvingin, HT á Tekniska Skúla og HIF á Fiskivinnuskúlanum. Tá upptøkutreytin til víðari lestur er ein miðnámsút- búgving, viga allar mið- námsútbúgvingarnar tað sama. Um upptøkutreytir- nar harumframt eru ávísar lærugreinir á ávísum stigi, veldst um, á hvørjari mið- námsútbúgving tú fært hes- ar lærugreinir á rætta stigi. Tú nevnir nógvar og ym- iskar útbúgvingar, sum tú kanska kundi hugsað tær at tikið. Felags fyri tær allar er, at í upptøkutreytunum er einki krav um nakra ávísa lærugrein á nøkrum ávísum stigi. Til dekoratør og teat- er- og udstillingsteknisk assistent (innan pallsmíð) krevst bert 9. flokkur, með- an ein upptøkuroynd avger, um ein sleppur inn til scen- ograf og grafiskan design- ara. Fyri at læra til zone- terapeut eru eingi ávís skúlakrøv, meðan ein mið- námsútbúgving ella annað er treyt fyri at sleppa at læra til pedagog og fysio- terapeut. Bæði HF og HH geva tær tí teir somu upptøkumøgu- leikar til tær útbúgvingar, sum tú nevnir. Hóast hetta er tað skilagott at kanna, hvørjum skúla og hvørjum lærugreinum tú fært mest gagn burturúr til tær út- búgvingar, sum tú best kundi hugsað tær. Hetta fært tú mest at vita um við at venda tær til teir ávísu útbúgvingarstovnarnar. FERÐSLUTRYGD Kavarudding vegarbeiði Nú veturin av røttum kann sigast, at verða komin, eru kavaruddingarmaskinurnar hjá Landsverkfrøðinginum aftur vanligar at síggja á vegnum. Mín spurningur er: Hava hesar maskinur loyvi at koyra á vegnum? Eg hugsi serstakliga um ljósini á hesum akførum. Tey eru ikki ætlað mótkoyr- andi ferðslu og eru blend- andi fyri hesi. Tað er eisini alt meiri vanligt, at lastbilar hava langljósini uppi á tak- inum. Er hetta loyvt? Tykir mær eitt sindur løgið at spyrja um kavarudding- armaskinur hava loyvi at koyra á vegnum. Hvussu skuldu tær annars kunnað rudda kavan burtur? Ann- ars er spurningurin sendur víðari til Landsverkfrøð- ingsstovninum, sum upp- lýsir, at kavarudding er at meta sum vegarbeiði og maskinurnar, ið verða nýtt- ar til hetta arbeiði, eru arb- eiðsamboð, ið eru umtalaði á ferðslulógini ß 2 C, sum er soljóðandi: Motordrivið akfar, sum í høvuðsheitum er ˙útgjørt sum arbeiðsam- boð, og gjørt at ganga í mesta lagi 30 km um tíman og bert við størri broyting í tilgerðini kann fáast at ganga skjótari, eisini mo- tordrivið akfar, sum ætlað er at skula stýrast av per- sóni til gongu, er at skilja sum motoramboð. Lands- verkfrøðingurin upplýsir eisini, at allar maskinurnar hava gult roterandi ljós og projektørar, ið lýsa frameft- ir, so maskinførarin hevur møguleika at síggja í kava- roki. Viðmerkt verður eis- ini, at projektørarnir lýsa niður á vegin. LÆKNIN Hvussu er eitt lúsalív Eg eri mamma at 9 ára gamlari gentu, sum síðan skúlin byrjaði aftur aftaná summarfrítíðina ferð eftir ferð er komin heim við lýs. Tað hevur higartil kostað nógv í lúsasjampoo, tí øll familjan má jú viðgerast hvørja ferð ein innrás hevur verið, fyri ikki at tala um alt klædnavaskið av seingja- klæðum, handklæðum, húgvum o.ø. Tað sum eg kundi hugsað mær at vita er: Hvussu er eitt lúsalív? Hvussu leingi livir ein lús? Hvussu long tíð gongur frá egg til lús? Hvussu leingi kann ein lús liva uttan vert? Hvar eru lýsnar, tá tær ikki gera inn- rás í hárinum á dóttir míni? Passar tað, at ein lús ikki kann yvirliva í hári sum er litað. Mær vitandi er tað ikki hárinum, lýs liva av, men blóðnum. Ella hvussu? Nøkur fakta um lýs: Tað finnast 2800 sløg av lúsum. 2600 av hesum hoyra til hópin Mallophaga (fjaðra- og pelslýs), og hinar 200 eru sokallaðar ektaðar lýs úr hópinum Anoplura. Tað eru millum hesar seinnu, vit finna lýsnar, sum kunnu plága menniskjuni. Ymsu lýsnar eru so kræsnar ella vertsspecifikk- ar, at eitt ávíst lúsaslag bert trívist á einum ávísum vertsslagi. Soleiðis verða menniskjuni sum vertur bert plágað av trimum lúsasløgum: Pediculus humanus capitis (høvuðlús- in), Pediculus humanus corporis (kroppslúsin) og Phthirus pubis (flatlúsin). Tað er høvuðlúsin, sum í heyst og vetur og eisini áð- ur hevur plágað børn og barnafamiljur. Hon er 2 mm long, kann hvørki flúgva ella hoppa. Tolir illa temperaturbroyt- ingar. Honlúsin leggur egg- ini og klistrar tey fast á hárið, tætt við húðina rund- anum oyrað og á nakkan- um. Eggini klekjast eftir 8 døgum til eina ormveru (nymfu), sum eftir 8 døgum verður ein vaksin lús, sum kann liva ein mánaða. Men hendan mánaðan eru tær sera fruktbarar og leggja fleiri egg. Alt lívið (allan mánað- an!) livir hon á ella millum hárini á høvdinum. Dettur lúsin av vertinum, doyr hon skjótt - innan 48 tímar. Úr munnpartinum stinga lýsnar evarska smá rør inn í húðina á vertinum og súgva blóð haðani. Tær liva av blóði. Meðan tær súgva og eina løtu aftaná máltíð- ina eru tær reyðar á liti av blóðinum. Í súgvirørunum eru enzymir, sum forða blóðinum at storkna, og lúsin kann ótarnað súgva blóðið upp, uttan at rørið tippist. Eg havi ongantíð hoyrt, at lús ikki trívist í litaðum hári. Skuldi tað verið so, má orsøkin vera okkurt kemisk evni úr litivætuni, sum lúsin ikki tolir; hon er jú so kræsin og eisini við- kvom. Tað er ikki neyðugt at viðgera øll í húskinum, men bert tey raktu, og tey plaga at líða av øgiligum skriða. Tað ræður um at leita væl eftir lús og eggum í og mill- um hárini. Nix-shampoo verður mest brúkt, og ein eigur at halda seg neyvt til vegleiðingina, sum liggur við. Ivast tú, um tað er egg ella flus, tú sært, skalt tú draga hárið millum tveir fingrar. Tá vil flusið detta av, men ikki eggini. Sjálva lúsuni fert tú ikki skeivur av. Tað er skilagott at vaska seingjarklæðini, klæðini, sum júst hava verið í nýtslu, toybamsur og líkn- andi og eisini kambar, bust- ir, hárspenni, hárbond o.t. At støvsúgva gólvteppini í húsinum verður eisini til- mælt av summum. Er okk- urt klædnastykki undir ill- gruna, og hetta ikki ber so væl til at vaska, kanst tú ístaðin pakka tað væl inn í ein plastikkposa og goyma tað avsíðis einar 10 dagar. Eftir hetta skuldi eingin vandi verið fyri smittu. Mál letur hurðar upp Europaráðið og Europasamveldið hava í felag útnevnt árið í ár til Europe- iskt Málár MÁL Turið Kjølbro Endamálið við at útnevna árið í ár til Málár er fyrst og fremst at geva málsliga og mentunarliga ríkidøm- inum í Europa gætur. Í sambandi við Málárið kemur tíðindablaðið Málár 2001 út fýra ferðir í ár. Í blaðnum eru nógvar áhugaverdar greinir. Mar- grethe Vestager, kenslum- álaráðharri í Danmark, skrivar í innleiðingini, at vit skulu ikki bert læra mál, tí vit búskaparliga fáa nakað burtur úr. Vit skulu eisini læra mál, tí vit ment- unarliga gerast ríkari. Mál víðkar sjónarringin og gevur okkum nýggjar møguleikar, uttan mun til um tað snýr seg um okkara arbeiði ella frítíð. Í hesum sambandi mugu vit ikki gloyma, at tað Europa, sum verður bygt í dag, gevur okkum møguleika at búgva og arbeiða alla stað- ni tvørtur um landafrøðilig mørk. Eisini eiga vit at minnast til, at eitt týdning- armikið mál, um ikki tað týdningarmesta, er at byggja eitt Europa, har fólk skilja og virða hvønn annan. Øll uttan mun til aldur kunnu og eiga at ogna sær vitan um mál og mentan í øðrum londum, tí sum átakið fyri málárið ljóðar: Mál letur hurðar upp. Í blaðnum Málár 2001 eru upplýsingar um málár- ið, greinir um mál og týdn- ing tess fyri samleika, fel- agskap og betri fatan mill- um fólk tvørtur um landa- mørk. Vilt tú vita meiri um Málár 2001 kanst tú fara inn á hesa heimasíðina: www.eurolang2001.org TIT SPYRJA VIT SVARA Bergur Hanusson, djóralækni Heri Joensen, prestur Heri Krage- steen, sálar- frøðingur Ingi Højgaard, løgfrøðingur Jens Andre- assen, lækni Jóhanna á Tjaldrafløtti, føðslu/húsar- haldsfrøðingur Jón Klein Olsen, politistur Jón Krage- steen. Ferðslu- trygd Julianna Næs, pedagogur Sjúrður Johannesen, sosialráðgevi Turid Thom- sen, lestrarveg- leiðari Marius Staksberg, málfrøðingur Spyrjið serfrøðingarnar Hava tit spurningar til serfrøðingarnar, kunnu tit senda teir til: Sosialin postsmogu 76 110 Tórshavn ella á fax: 314720 og teldupostadressuna: spyr@sosialurin.fo Leirvíkingar heilsaðu mánakvøldið Sólini væl afturkomnari og drukku sólarkaffi í spildunýggjum, sera snotiligum bygdar- húsi BYGDARBALL Edvard Joensen Leirvík: Í spildurnýggjum umhvørvi, sum leirvíkingar hava alla grund at vera stoltir av, drukku tey sólar- kaffi mánakvøldið. Tað fór maður av húsi í Leirvík mánakvøldið. Tað serliga leirvíksfyribrigdið, sólarkaffi, skuldi haldast. Men tað var nú kanska líka nógv tað, at bygdarhúsið skuldi takast í brúk av nýggjum, sum savnaði ser- liga nógv fólk. Og tey mongu, sum komu í húsið hetta kvøldið, vórðu øll samd um, at leirvíkingar hava fingið eitt sera gott og snotuligt hús. Leirvíkskøkurnar hava altíð verið tiltiknar. Minn- ist, tá vit sum dreingir plagdu at spæla fótbólt móti leirvíkingum. Tá var eingin vøllur í Leirvík, so spælt varð í Gøtu. Tá komu tær í ítróttarhúsið í Norðra- gøtu at geva okkum at eta, leirvíkskonurnar, við øllum køkunum. Og tað vóru nógvar rosinur í. Og tað var vist, at tað fyrsta, lagt varð merki til í bygdarhúsinum mána- kvøldið, vóru allar køkurn- ar. Men nú vóru tær við róma. Blomstrutar, fagurt littar við jarðberum, kiwi, fersken og Guð viti hvørj- um. Quark køkur, grøna køkur, og.... Tað hevði hug at seta seg á rivjabeinini, bara at síggja tær. Og mitt í rúgvuni av kon- um, sum gingu og stákað- ust, gekk Kristianna Joen- sen og sá ógvuliga væl nøgd út. Tað var nú ikki bara av øllum køkunum, segði hon. Men meira tí, at hetta flotta húsið var liðugt. Kristianna Joensen er formaður i nevndini fyri bygdarhúsið. Og hon hevur verið primus motor alla tíð- ina, skilst. Vælvild frá bygdarfólkinum Kristianna sigur frá, at tey hava kent eina øgiliga væl- vild frá øllum bygdarfólk- inum, alla tíðina, húsið hevur verð til. Ætlanin var av fyrstan tíð at gera eitt hús í tveimum hæddum, greiðir Kristianna frá. Men tá niðara hæddin stóð liðug í 1986, vóru tey greið yvir, at tey kláraðu ikki meira fíggjarliga tá beinanveg. Tí varð avgjørt at innrætta ta hæddina og brúka hana, til umstøður vórðu at byggja út. Húsið varð so brúkt í 15 ár, og tað hevur verið nógv brúkt, sigur Kristianna. Og tað hevur riggað væl. Útbyggingin er so gjørd í heyst og í vetur, og nú stendur hetta snotuliga hús- ið liðugt, fegnast Kristi- anna um. Hendan útbyggingin, sum nú er gjørd, varð ætlað at kosta 2,7 milliónir, sigur hon. Men tað gjørdist eitt sindur dýrari, og fór upp um tríggjar milliónir. Kristianna sigur, at tey hava fingið 450.000,- krón- ur í gávum frá fyritøkum og privatfólki í Leirvík. Einar 800.000,- krónur átti húsið, áðrenn farið varð at byggja. Lán varð tikið, tá fyrra byggistigið varð tikið í brúk, men tað var niður- goldið, áðrenn farið varð undir hesa útbyggingina. Nú er so nýtt lán upp á 1,2 milliónir krónur tikið. Og tað ætla tey at gjalda aftur yvir 10 ár, sigur Kristianna. Restina fara tey at royna at fíggja aðrar vegir. Stór broyting Hóast útveggirnir at kalla eru teir somu, er húsið ikki til at kenna aftur. Ein lítil útbygningur er komin oman úr køkinum, annars eru veggirnir teir somu. Útbyggingin er farin uppeftir og hevur givið hús- inum rúm. Fyrr var í grund- ini talan um ein kjallara, har viðhvørt kundi tykjast rongt. Nú hevur húsið tvær stór- ar hallir. Onnur fimm metr- ar høg og hin tríggjar metr- ar. Umframt hevur høgra høllin, tann stóri salurin, hálvt loft við líkasum ein- um svala, har eisini væl av fólki fær sitið. Mánakvøldið var borð- reitt fyri 308 fólkum segði Kristianna. Og tey sótu heilt rúmliga. Bara í stóra salinum skuldu 300 fólk sitið væl til vanligar veitsl- ur, sigur hon. Og húsið verður heilt nógv brúkt til veitslur av øllum slagi. Longu kom- andi leygarkvøld verður brúdleyp í húsinum, siga tey frá. Sólarkaffi Sólarkaffi er helst eitt ser- merkt leirvíksfyribrigdi. Í hvussu er her á landi, held- ur Kristianna Joensen. Í Leirvík hava tey havt sólarkaffi síðan onkuntíð umleið 1980, greiðir hon frá. Men í grundini er tað helst komið úr Íslandi, sig- ur hon. Ein leirvíkskona, sum býr á Norðurlandinum í Íslandi, greiddi frá, at har, hon býr, plagdu tey at hava eina slíka samkomu, tá tey sóu sólina aftur um várið. Og tað hildu tey so, at tey áttu at gjørt í Leirvík eisini. Tí her er sólin burtur ein part av vetrinum. Tann 11. februar, sæst hon aftur, sigur Kristianna, og so hevur verið vanligt hesi seinnu árini at hava sólarkaffi tann sunnudagin, sum liggur næstur 11. feb- ruar. Í ár varð tað flutt eitt sindur, tí tey vildu fegin leggja tað saman við, at bygdarhúsið varð tikið í nýtslu aftur. Ætlanin var, at tað skuldi verða sunnudag- in, men tað varð so aftur flutt vegna veður. Men ikki bilti. Leirvík- ingar, bæði nær og fjar, møttu manssterkir upp at fáa sær kaffi í nýggja hús- inum. Ella kanska vóru tað tær frálíku køkurnar, sum drógu? Í hvussu er, sigur Kristianna, høvdu tær, sum skipaðu fyri, heitt á tær, sum gjørt hava køkurnar, um at gera tvær í part hesa- ferð. Og tað var ivaleyst skilagott. Men ein av gest- unum – hann býr í Fugla- firði – var tó eitt sindur iva- samur, um hetta nú vóru rættiligar leirvíkskøkur. Tí sum hann tók til: »Eg havi roynt fleiri, men ikki funnið eina einastu rosinu.« Men føtini tømdust skjótt. Sólarkaffi í nýggjum bygdarhúsi Gentukórið setti dám á hátíðarhaldið, tá bygdarhúsið varð tikið í nýtslu aftur Mynd: Edvard Joensen Køkuborðið freistaði mangan til meira, enn gott var Mynd Edvard Joensen