hósdagur 31. mai 2007síða 12

12 Nr. 102 - 31. mai 2007 Sosialurin Musikkundirvísing virðismikil íløga SAMBAND eirikur liNDeNSkov eirikur@SoSiAluriN.fo tlf 341800 viðmerkingar Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Redaktiónsleiðari: Kári Mikkelsen karim@sosialurin.fo Marknaðardeild: lysing@sosialurin.fo Jonhard Hammer jonhard@sosialurin.fo Gudny Langgaard gudny@sosialurin.fo Birgir Waag Høgnesen birgir@sosialurin.fo Joan Abrahamsen joan@sosialurin.fo Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Vilmund Jacobsen vilmund@sosialurin.fo Snorri Brend snorri@sosialurin.fo Magnus Gunnarsson maggi@sosialurin.fo Rigmor Dam rigmor@sosialurin.fo Rólant Waag Dam rolant@sosialurin.fo Niels Uni Dam nielsuni@sosialurin.fo Leo Poulsen leo@sosialurin.fo Dorit Hansen dorit@sosialurin.fo Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo Ítróttur: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Teitur Joensen teitur@sosialurin.fo Myndamenn: Álvur Haraldsen alvur@sosialurin.fo Jens Kristian Vang jensk@sosialurin.fo Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Mánadagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Týsdagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán. kl. 12 Mán. kl. 12 Mikudagsblaðið Mik. kl. 10 Týs. kl. 15 Týs. kl. 12 Týs. kl. 12 Hósdagsblaðið Hós. kl. 10 Mik. kl. 15 Mik. kl. 12 Mik. kl. 12 Fríggjadagsblaðið Frí. kl. 09 Hós. kl. 15 Hós. kl. 12 Hós. kl. 12 Størri lýsingar, sum nógv arbeiði stendst av, mugu vera inni í góðari tíð og áðrenn ásettu freistir. Framíhjápláss má umbiðjast í góðari tíð. Stødd: Ein heil síða í Sosialinum er 254 mm breið og 346 mm í hædd. Breiddin á einum teigi er 39 mm og rúmið millum teigarnar er 4 mm. Innsent tilfar Fult navn skal vera undir innsendum tilfari. Innsendar greinar, har blað leiðsl­ an ikki er kunnað um bústað og telefonnummar, verða ikki settar í blaðið. Tað er greið tala og einki uttanumtos, tá fakfelagið hjá musiklærarum í Føroyum í hesum døgum heitir á fólk um at skriva undir lista, sum liggur frammi á almennum støðum. Musikklærarafelag Føroya sigur í lýsing í blaðnum, at bygdabørn fáa skjótt onga musikkundirvísing, tí mynguleikarnir spæla falskt. Og víðari verður sagt, at myndugleikarnir floyta á bygdirnar, meðan tað gongur strúkandi í Havn og á stórplássum. Orsøkina til hesa óhaldbaru støðu er tann, at myndugleikarnir uttan nakra fráboðan hava strikað avtalu, har musikklærarar, sum ferðast kring landið at undirvísa, fáa tímapening, sum eisini er partur av sáttmála. Avleiðingin av hesum er, at musikklærarar leita sær arbeiði í miðsteðarøkinum heldur enn á bygd. Tí fáa bygdarbørn skjótt onga musikkundirvísing. Tað er fyri at mótmæla hesum, at foreldur at musikkskúlanæmingum nú savna inn undirskriftir. Vit vilja við hesum alment skriva undir, tí vit taka fult og heilt undir við, at eisini børn kring landið fáa musikkundirvísing. Í hesum tíðin har tað verður fokuserað so nógv uppá keyp og sølu, har ein fyritøka fyri og onnur eftir verður uppkeypt, har virðið á partabrøvum hækkar alsamt, ja har so nógv snýr seg um pengar, vinning og íløgur, eiga vit so sanniliga eisini at stegða á og spyrja, hvørji onnur virði í samfelagnum vit eiga at geva størri gætur og raðfesta hægri. Eitt av hesum virðum, sum ikki kann gerast upp í pengum, er tann tónleikaundirvísing, sum verður løgd niður í børn okkara. Einki eru vit eitt ríkt og gott nútímans vælferðarsamfelag, um vit ikki skapa umstøður fyri tónleikaundirvísing kring landið. Í eini tíð har nógv ung hava lætt við at lata seg fanga av vánaligum avbjóðingum, har vandamikil rúsevni gerast alt meira vanlig og har harðskapur og illstøður gerast meira umfevnandi, eiga vit at ásanna týdningin at hava tilboð til børn og ung, so tey fáa gott í beinið og ein førning, sum kann menna tey víðari gjøgnum lívið. Her man tónleikurin vera eitt av teimum bestu svarunum. Orðini hjá Karl Anton Klein, sála um júst hetta mál standa framvegis so krystallklár fyri okkum. Hann, sum vígdi sítt lív til frama fyri at geva teimum ungu tónleikaundirvísing. Hann, sum aftur og aftur lat mynguleikarnar vita, at tað er ein góð íløga at geva ungdóminum góðar tónleikaumstøður, heldur enn at ganga fyri vág og vind á gøtuni. Við hesum vilja vit bert minna á tann týdning, sum tónleikaundirvísing hevur fyri ikki bert hvønn einstakan men fyri eitt samfelag sum okkara. Og tað er nettupp hetta, sum Musikklærararfelagið ger vart við. Heldur enn at spara á hesum øki eigur politiski myndugleikin at gera enn størri íløgur her, tí hetta kann geva okkum tvífalt aftur. Latið okkum stuðla musikklærarunum og foreldrum at musikkskúlanæmingum í hesum. Kykmyndir: Alvin Ellebye Andersen alvin@sosialurin.fo Sosialurin í Norðoyggjum: Nólsoyar Pálsgøta 1, 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687 e­post: klaksvik@sosialurin.fo Sosialurin í Suðuroy: tel. 375364 fax 375464 tel. 228814 e­post: aki@sosialurin.fo e­post: dagfinn@sosialurin.fo !!! Haldarar sum ikki hava fingið blaðið, kunnu ringja til 341818 og boða frá, leygardag tó frá kl. 11.00­13.00 Uppseting/prent: Uppseting: Sosialurin Prent: Prentmiðstøðin Útgevari: Sp/f Sosialurin Avgreiðsla: Mán.­frí. 8­16 Tórsgøta 1, 100 Tórshavn Tel. 341800, Fax 341801 Postadressa: Postboks 76, 110 Tórshavn E-mail: post@sosialurin.fo lysing@sosialurin.fo lysingartorg@sosialurin.fo varp@sosialurin.fo Blaðið verður prentað mánadag­fríggjadag klokkan 1330 31. mai – Altjóða roykfríur dagur Snús luktar illa: Snús ger skaða á tenn og tannkjøt og kann í longdini økja um vandan fyri krabbameini, sukursjúku og ov høgum blóðtrýsti. Í Svøríki økist nýtslan av snúsi millum gentur og ungar kvinnur, sum annars hugsa so nógv um sína útsjónd og heilsu. Tær gevast at roykja, men byrja at snúsa, tí tað er so kalt at standa uttan­ dura við sigarettini. Í dag finst snús í mongum útgávum, onkur serliga til­ evnað til gentur og ungar kvinnur so sum leskiligir fruktsmakkir og smáar snøggar snúseskjur, sum eru lættar at hava í veitslu­ taskuni. Tað ræður um at standa saman, so at ung ikki fella fyri hesum. Tey flestu vita, at royk­ ing er vandamikil, men halda ikki at snús er vanda­ mikið.Snús er vissuliga minni skaðiligt fyri ein sjálvan, tí at man ikki andar royk niður í lunguni, og er tað eisini minni vandamikið fyri umhvørv­ ið. Men snús er eitt tubbaksevni, sum er vanda­ mikið. Hví byrja ung at snúsa? Tí at tað er “gott”..... tí at tey vilja hava eitt nikotin­ kick, ella tí at vinfólkini gera tað? Tað byrjar oftast í 4. ella 5. flokki, tá ið man er 11­ 12 ár. Tá verður man for­ vitin og heldur, at tað er ein partur av vaksnamanna­ verðini. Men um man roynir fyrstu ferð, heldur man sum oftast, at tað er ekult.Tá man seinri brúkar, tað heldur man seg vera cool. Hví er tað at snúsa í vøkstri í Svøríki? Tað kann vera, tí at tær ungu kvinn­ urnar er byrjaðar at roykja á ungum árum og vilja gevast at roykja og fara so at snúsa ístaðin. Men snús er óvirkið sum avvenjing av sigarettum. Øll fakta fyri teg, sum vilt leggja av at snúsa Snús er ikki gott avlegg­ ingarevni. Tað finnast nikotinheili­ vágur­tyggigummi­plástur­ inhalatorar­tablettir og næsapístr, sum geva 10 ­15 mg av nikotini um dagin. Meðalsnúsarin fær 10 ferðir so nógv nikotin í seg, t.v.s. 120 ­150 mg pr. dag. Skal ávara ímóti tubbaks­ tyggigummi, sum er við at koma fram ymsa staðni sum alternativ til snús í ymsum forrættningum. Vilt tú gevast at snúsa, vel so nikotinheilivág. Tí nikotin­ heilivágur er vitinskapiliga kannaður og vísir, at hann virkar, og at hann ikki inniheldur nakað krabba­ meinselvandi evni. Sum 20 sigarettir dagliga Snús er tann tubbaks­ formurin, sum inniheldur mest nikotin. Ein prísur er tað sama sum 2 sterkar sigarettir. Meðal snúsarin fær líka nógv nikotin í seg sum ein, ið roykir 20­30 sigarettir dagliga. Ein snúsari verður í mongum førum skjót­ ari vanabundin av nikotini enn roykja. Frágreiðingin er tann, at tá man roykir sigarett gerð nikotini at koncentratiónin í blóðinum ferð upp skjótt og kraftugt. Síðan sjúnkar tað seint. Til næsta sigarettin verður roykt. Ein snúsari sum leggur ein prís fær alla tíðina snús í blóðið seint og javnt – á sama hátt, sum tá man fær dropp á sjúkra­ húsinum. Hjáárinini ganga yvir Um tann vanabundni snúsarin gevst heilt, sjúnkar dopaminið drast­ iskt,inntil tað verður normalt. Man far dopamin­ brist. Í hesi tíðini fær man tað, sum kallast hjáárin (abstinensir) tunglyndi, tímir onki, svøvntrupul­ leikar, rastloysi, irritatión og óró. Læt ikki abstinenstrupuleikar ræða teg at leggja av at snúsa ella roykja. Tað gongur yvir. Tvær vikur eftir, at man er givin at fáa nikotin í kroppin, er tann fysiski tørvurin horv­ in. Síðani kann tað taka longri tíð at arbeiða við tí psykisku bundinheitini. Tað vil siga at royna at bróta teir vanarnar, sum eru tengdir at snúsing og royking Snús stressar kroppin Tú kanst ikki avstressa við at snúsa. Hjánýruni reagara uppá nikotin við at at tøma út stresshormonið adrenalin.Tað ger, at hjart­ að slær skjótari, blóðtrýstið hækkar og spenningurin í øllum hjartakarsýsteminum veksur. Barnakonur eiga at umganga nikotin fult og heilt. Snúsing kann økja vandan, so at barnið verður føtt ov tíðliga, og at mamm­ an fær ov høgt blóðtrýst. Tenn og tannkjøt verður ikki gott Snúsar tú? Lyft tína yvirvørr upp og hygg. Snúsing orsakar nettupp skaðar í munnhol­ uni. Vandin fyri krabba­ meini er til staðar, tá ið tú snúsar.Tann týpiski skaðin finst meir ella minni hjá øllum snúsarum. Ein grálig tjúkk húð á tannkjøtinum. At krabbamein útviklast í tí skæddu slímhinnuni er tíbetur óvanligt. Vanligari er tað, at tann­ kjøtið minkar, og at tann­ rótin verður ber.Tað er ein óbøtandi skaði. Berir tannhálsar kunnu merkja stikni og pínu og ikki minst vanda fyri karies. Harafturat eru berir tann­ hálsar ikki júst snøggir. Hesin vandin fyri snús­ skaða inniber ein vanda fyri, at tenninar loysna. Góð ráð til tín, sum vilt gevast at snúsa Minka um mongdina av snúsi spakuliga. Nýtir tú posasnús­ minka um talið av posum hvønn dag. Um tú nýtir leyst snús­minka um støddina á prísinum. Minka um tíðina, tú hevur snús í munninum. Kennist tað tómt í munninum? Být snús­ ið um við frukt ella sukur­ frítt tyggigummi; smakkir sum piparmynt, lakres og appelsin minka um hungurin. Fyri at minka um matar­ lystin, sum oftast økist, tá man gevst at nýta nikotin er betur at eta frukt, drekka vatn og nyttigar kolhydratir, enn at eta ís og chips og góðgæti. Fysiskur aktivitetur er góður og hækkar endo­ finurnar, sum geva lønir. Um tú fært ringar abstinensir, tørvar tær møguliga heilivág, sum inniheldur nikotin. Tað finst eisini nikotinfríur heilivágur, sum fæst uppá resept, og sum eitur Zyban. À Apotekinum fært tú vegleiðing um Nikotin­ heilivág. Umsett úr svenskum tíðarriti. Hvør tímir at mussa ein, sum snúsar? MARIA OLSEN