hósdagur 11. oktober 2007síða 9

9 tíðindi Nr. 197 - 11. oktober 2007 Í sambandi við Altjóða psy­kiatri­ dagin er framsýning við tekningum, málingum og standmy­ndum í Post­ húskjallaranum líka fram til fríggjadagur 18. oktober. Framsýningin er komin í lag við samstarvi millum Psy­kiatriska depilin, Sinnis­ bata, Stuðulstænastuna og Alv. Framsýningin “Undir­ verk” er valt út av Ole Wich og Oggi Lamhauge fy­ri Psy­­ kiatriska Depilin. Hon sýnir eitt úrval av verkum, sum vó­ru tøk í oktobur 2007. Ætlanin er, at hetta slagið av framsýning verður eitt afturvendandi tiltak í sam­ band við altjó­ða psy­kiatri­ dagin. Í skránni til framsýn­ ingina stendur: At útry­kkja seg, er ein avgerandi partur av at vera menniskjað. Í flestu førum skilja vit ikki ímillum út­ ry­kki og persó­nin handan útry­kki. Tí hevur tað per­ só­nliga útry­kki altíð fingið nó­gvan ans. Vit verða støð­ ugt viga og dømd í okkara dagliga sambandi við onnur menniskju. At geva hvør øðrum gætur hevur bæði fy­rimunir og vansar. Tað er gott, at hava áhuga fy­ri hvør øðrum, men vit vita eisini, at tann persó­nliga framferðin í sam­ felagnum er undirløgd ávís­ ar normar og hevur ofta trongar avmarkingar. At fara út um hetta markið, sum í dagligari talu verður nevnt “normalt”, inniheldur per definitió­n ein møguleika fy­ri burturvísing av felag­ skapinum. Eitt ringasta slag av burt­ urvísing er sjúkliggering av persó­num, sum hava sinnis­ trupulleikar og tí hava tørv fy­ri professionellari hjálp til, at koma víðari í lívinum. Tað er hart, at blíva allýst fy­ri tað vit ikki megna, ístaðin fy­ri at blíva vird fy­ri tað vit megna. Luttakararnir í framsýn­ ingini “Undirverk”, hava í stør­ri ella minni mun verið í samband við psy­kiatrisku skipanina. Tað er týdningar­ mikið, her sum í øðrum menniskjaligum viðurskift­ um, at taka støði í møgu­ leikum heldur enn í avmark­ ingningum. Tað er eisini galdandi við hesi framsýn­ ing. Verkini fáa egið lív, soleiðis at vit lættari kunnu taka støðu til útry­kki, uttan teir vanligu avmarkingarnar vit hava ly­ndi at binda hvønn annan við. Verkini fortelja, at tað í øllum viður­ skiftum eru nýggir vinklar, nýggjar áskoðanir og høvi til at ríka okkara heim, hó­ast møguligar avmarking­ ar. Framsýningin “Undir­ verk” er samansett av Ole Wich og Oggi Lamhauge fy­ri Psy­kiatriska Depilin. Hon sýnir eitt úrval av verk­ um, sum sambært okkara vitan varð til taks í oktobur 2007. Framsýningin er eitt úrval, men her eru nó­gvir aðrir møguleikar. Framsýningin er opin frá mikudagur 10. oktobur til fríggjadagur 18. oktobur kl. 16 ­18.30. Læknafakligur depilsleiðari Tor­ móður Stórá tosaði um stigmatisering, tá hann setti altjóða psy­kiatrindagin í Tórsgø­tu mikudagin. Her prenta vit rø­ðuna, sum hann flutti fram. Eitt av aðalmálunum við at skipa fy­ri tílíkum tiltøkum sum hesin altjó­ða psy­kia­ tridagurin, er at psy­kiatriin letur dy­rnar upp mó­ti sam­ felagnum sum eina miðvísa roy­nd at burturbeina stig­ matiseringina, sum sálar­ sjúk um allan heim verða undirløgd. Hetta hugtakið, stigmati­ sering, sum á føroy­skum kanska kundi iti ”brenni­ merkingin”, er í samfelags­ vísindini eitt hugtak fy­ri sosiala avvíkjan, ein avvík­ jan í høvuðsheitum negativa vegin. Tann sum víkir av, verður niðurmettur og upp­ fataður sum minni verdur. Stigmatisering elvir lættlig­ ani til útilokan frá felags­ skapinum. Tann, sum verður stigma­ tiseraður, verður raktur á sítt sjálvsvirði, sína sjálvs­ fatan og sjálvskenslu og upplivir oftani at verða uttanfy­ri. Á hendan hátt kemur stigmatiseringin í sær sjálvum at fasthalda fó­lk í eini atferð, sum víkir frá. Stigmatisering kann hava við sær, at fó­lk ikki to­ ra at tosa um sína sjúku, av ó­tta fy­ri unirmetanini hjá hinum. Stigmatisering snýr seg um hugburð og um virð­ ir, bæði hjá tí einstaka og hjá samfelagnum. Aftanvert stigmatisering­ ina liggja nó­gvar ímy­ndir og ley­sasøgur. Kansa ein ímy­nd um at sálarsjúkur kunnu smitta. Ímy­ndir um at sálarsjúkur eru tekin um moralska ó­dy­gd ella persó­n­ ligan veikleika. Ella kanska ein ímy­nd um at fó­lk við sálarligum sjúkum eru van­ damikil og harðlig, fátøk og minni ment. Alt ímy­ndir, sum eru grundaðar á fávits­ ku. Stigmatisering kann hava álvarsligar avleiðingar. Hetta kann forða fó­lki at søkja sær hjálp, tí tey­ ikki vilja vera við, at tað er nak­ að sálarligt, sum er galið við teimum. Ella tað kann forða fó­lki í at fortelja um sjúkuna til vinir, familju og starvsfelagar Løgið nokk, so er upprana týdningurin av orðinum stig­ matisering ein heilt annar. Stigmata var navnið á merkjunum kristusar likami aftaná krossfestingina – á hondum á fó­tum, av naglu­ num og í andlitinum av tornakrúnuni. Søguliga hava vit hoy­rt um frásagnir frá trúgvandi fó­lki, sum ó­forkláriliga, kundu vísa fram líknandi merkir, og var hetta uppfatað, sum um tey­ vó­ru serliga útvald av Gudi. Stigmatisering er ein av teimu mest álvarsligur forð­ ingunum fy­ri, at fó­lk við sálarsjúkum kunnu endur­ vinna teirra sosiala førleika. Í fy­rrárið samty­ktu 52 evro­ peisk lond eina y­virlýsing og eina atgerðarætlan við­ víkjandi sálarheilsu. Heitið er „Mental Health: Facing the challanges, building solutions“. Yvirlýsingin og atgerðar­ ætlanin er framløgd av Alheims Heilsustovninum WHO. Millum tey­ punktir, sum verða nenvd í y­virlýs­ ingini er “burturbeinan av stigmatisering og diskrimi­ nering”. Hetta er eitt týðan­ di stig í mó­ti at áby­rgda og venda ey­gu politikaranna mó­ti sálarligum sjúkum og sosialu avleiðingunum av hesum. Yvirlýsingin stremb­ ar eisini eftir eini ney­ðugari upplating fy­ri fó­lk við sálar­ sjúkum í vanliga samfelags­ lívið. Alheims Psy­kiatarafelags­ skapurin WPA framlegði í 1996 eina altjó­ða ætlan , har endamálið var at niður­ berja stigmatisering og dis­ kriminering av fó­lki ið høv­ du skizofreni. Ætlanin hevði heitið ”Open the doors”, og vendi sær serliga mó­ti ávísum málbó­lkum, sum sum fjølmiðlafó­lkum, læknum, skúlanæmingum og embætisfó­lki í almennu umsitingunum. Tiltakið í dag er eisini í hesum anda, ”Open the doors”, har psy­kiatriin hev­ ur latið hurðarnar upp og er farin út í býin – ein annan dag skulu vit eisini lata hurðar upp og bjó­ða samfe­ lagnum inn á gó­lvið í psy­­ kiatriini. Fjølmiðlarnir hava ein serligan leiklut í stríðnum mó­ti stigmatisering. Fjøl­ miðlarnir seta oftani skrán­ na, tá tey­ t.d. leggja dentin á tær vánaligu søgurnar so­ leiðis at tær gó­ðu søgurnar mugu víkja, ­ nakað sum í stó­ran mun er til at sty­rkja stigmatiseringina av sálar­ sjúkum. Men miðlarnir stan­ da ikki einsamallir. Bæði tey­ sum professionelt eru partar av psy­kiatriini, brúk­ arar, avvarðandi og fe­lags­ skap­ir hava eina áby­rgd fy­ri at try­ggja eitt breitt alment tjak, so vit saman kunnu hjálpa upp á feilir, ávirka hugburð og geva miðlafó­lkunum tað ney­ðugu vitanina. Atgerðarætlanin hjá WHO nevnir nøkur økir, sum arbeiðast skal við í stríðnum mó­ti stigmatiser­ ing og diskriminering. Tey­ mest umráðandi eru: ­ skapa virksemi, sum er beinleiðis rættað mó­ti stigmatiseringini ­ stríðast fy­ri at sjúk­ lingarættindi og mannarætt­ indi í ló­ggávu umfata fó­lk við sálarsjúkum á sama støði sum fó­lk við øðrum sjúkum ­ Fremja møguleik­ an fy­ri, at fó­lk við sálarsjúk­ um kunnu venda aftur til teirra arbeiði ella at fáa eitt arbeiði ­ Try­ggja einfaldan veg til psy­kiatriska hjálp av einum hvørjum slagi ­ Stuðla og stimbra fó­lki at arbeiða við sálarlig­ um heilsuátøkum, t.d. sjálv­ bodnum felagsskapum Tað er sjálvandi gott at WHO tekur slík stig, tað er gott at evropeiskar stó­rnir taka undir við hesum, men hagani kann vera langt til at fáa gjørt nakað munagott við at burturbeina stigmati­ sering og diskriminering. Grundleggjandi virðir í arbeiðinum á sálarsjúku øki­ num eru respekt, fakligheit og áby­rgd. Stigmatisering er í andsøgn til øll hesi virð­ ir. Tað er respektley­st, ó­sak­ ligt og áby­rgdarley­st at stig­ matisera onnur. Øll stig á leiðini gera mun, og grundleggjandi hugsanin við degnum í dag er at taka eitt slíkt stig. Lata dy­r upp, blanda okkum, vísa fram, hy­ggja, lurta, tjakast ­ steðga á – og taka fleiri stig á leiðini, hvør sær og saman, sum dagurin í dag, tiltakið her, er tekin um. Við vó­n um at vit øll fáa ein gó­ðan seinrapart og gott kvøld her í gøtuni ­ ávegis onkrastaðni. Um stigmatisering »Undurverk« í Posthúskjallarinum Lillian Juul Heinesen 2000 W W W . W I C H G R A F I K . D K Framsýningin er opin 10.-18. oktobur kl.16 -18.30 Tórmóður Stórá, læknafakligur depilsleiðari, talaði um stigmatisering Ingi S. Jacobsen, listamaður, sýnir fram í Posthúskjallaranum