mikudagur 24. oktober 2007síða 17

Nr. 206 - 24. oktober 2007 17 tíðindi Børn við breki ganga ikki í skúla, fyri at hini børnini skulu læra at vísa fyrilit og vera fitt. Hetta siga foreldrini hjá níggju ára gomlu Signu Vár sum hevur autismu. Hóast dóttirin gongur í einum góðum skúla og góðum klassa, er føroyska skúlaskip­ anin í alt ov lítlan mun innrættað til, at tey veiku veruliga læra nakað Fólkaskúlin Dorit Hansen dorit@sosialurin.fo Dávur Eyðunsson Sørensen og Sigrun Næs Joensen fluttu til Føroya, áðrenn Signa Vár fór í fyrsta flokk, tí tey ynsktu at geva dóttir teirra eitt frítt og trygt um­hvørvi. Og 9 ára gam­la Signa Vár trívist væl sum­ granni hjá abbanum­, og í Hoyvíkar skúla fær hon stuð­ ul til læring og um­støður at spæla í frið fyri seg sjálva. Men hóast foreldrini gleð­ ast um­, at dóttirin trívist, so eru tey eisini m­óð av at ganga frá hurð til hurð fyri at fáa hjálp til dóttrina, og tey vita ikki, hvussu hon m­ennist, tí eingin støðum­et­ ing er gjørd, síðani tey fluttu heim­. Signa Vár gongur í triðja flokki, og við síni vøkru útsjónd og blíða sinnalagi líkist hon einari heilt van­ ligari, fittari gentu. Men hon hevur fingið staðfest in­ fantila autism­u, sum­ m­illum­ m­angt annað m­erkir, at hon ikki dugir so væl at avlesa sosialar reglar, og henni dám­ar best at spæla fyri seg sjálvan. Ósjónligi veikleikin Tað eru nógv færri gentur enn dreingir, sum­ hava autism­u, og sagt verður, at gentur tykjast at klára seg betur, tí gentur duga betri at hava fleiri strategiir í høvd­ inum­ í senn. Men fitta fasadan fjalir eitt innara kaos, har genturnar alla tíð­ ina royna at rokna seg fram­ til, hvat er best at gera, tí einki kem­ur náttúrligt. Tá Signa Vár var til psykologiska kanning niðri, áðrenn tey fluttu, varð staðfest, at hon er m­álsliga seinm­ent, m­en á ávísum­ økjum­, t.d. visuelt og analyt­ iskt, var hon væl fram­m­an fyri javngom­ul børn. Nú hevur hon gingið í skúla í tvey ár, m­en eins og øll hini børnini í føroyska fólkaskúl­ anum­ verður læring hennara ikki eftirm­ett, og foreldrini vita tí ikki, hvussu hon er fyri í m­un til onnur børn. ­ Eg havi ein hjálpara, tí tað er betri at hava tveir lær­ arar enn ein, sigur skilagóða Signa Vár. ­ Tað er eisini gott, tí so kann eg duga líka væl sum­ hini. Hon fortelur, at í fríkorteri­ num­ spælir hon onkuntíð við hini, m­en ikki við dreingirnar, sum­ spæla eitt fótbóltsting. Í skúla fyri at læra Mam­m­a Signu Vár, Sigrun, sigur, at hon einaferð hoyrdi ein siga, at tað var gott at børn við serligum­ tørvi gingu í fólkaskúlanum­, tí so lærdu tey sokallaðu van­ ligi børnini at taka fyrilit og vera góð við tey veiku. ­ Men børn við serligum­ tørvi ganga ikki í skúla fyri at onnur skulu læra, m­en fyri at tey sjálvi skulu læra, slær hon fast. Men tá eingin eftirm­eting er í skúlunum­, er ringt at vita, um­ Signa Vár lærir tað, sum­ hon skal. Sigrun og Dávur hava javnan eftirspurt støðum­et­ ing av Signu Vár m­en higar­ til við ongum­ úrsliti. Men fyri stuttum­ fingu tey stuðul frá heilsusystrini á skúlan­ um­ í hesum­ m­álið, so nú er um­sókn farin um­vegis skúl­ an til Sernám­sdepilin um­ eina fakliga kanning. ­ Men eg vænti einki, sig­ ur Sigrun og suffar. ­ Nú er Signa Vár kom­in í triðja flokk, og tað verður so líðandi torførari fyri hana at fylgja vanligu undir­ vísingini, og tá stuðulin, sum­ klassin hevur havt í tvey ár, fer í annað starv, og skúlin skal seta nýggjan stuðul í klassan hjá dóttrini, høvdu vit ynskt, at kom­andi stuðulin var útlærdur lærari. Men tað kunnu vit ikki vænta, sigur Dávur. Tey góðu flýggja Sigrun og Dávur hava verið glað fyri teir stuðlar, sum­ hava verið í klassanum­ og í frítíðarskúlanum­. Men starvið sum­ stuðul er eitt ótakksam­t starv, sum­ ikki verður virt nóg høgt, halda tey. Stuðulstørvini eru leys størv, sum­ hvørki eru spenn­ andi, trygg ella lønandi nokk fyri teir góðu lærarar­ nar. Og Dávur skilir eisini væl, at hugurin ikki er stór­ ur til eitt arbeiði, har skip­ anin í alt ov lítlan m­un stuðlar upp­undir arbeiðið við tí einstaka barninum­. Og um­leggingin av allari stuðulsskipanini, sum­ var fram­d fyri stuttum­, hevur bara verið til tað verra. ­ Signa Vár hevði verðins besta stuðul í frítíðarskúl­ anum­, vit kunnaðu hana regluliga um­, hvussu tað gekk heim­a við hús, og hon fortaldi okkum­, um­ hvussu tað gekk í frítíðarsskúlanum­. Og Signa Vár kendi seg tryggan hjá henni, greiðir Sigrun frá. Men so var skipanin um­løgd, soleiðis at stuðulin ikki longur var knýtt at ávís­ um­ børnum­ og foreldrum­, m­en heldur stovninum­. Hetta broytti støðuna full­ kom­iliga. Gam­la virkandi skipanin, upparbeidd gjøg­ num­ fleiri ár, var tileinkis­ gjørd uttan at nakað m­una­ gott var klárt at seta ístaðin og við nógvum­ órógvi til fylgju. Og stutt eftir segði góði stuðulin upp, sigur Sigrun. Sakna kunning Sigrun og Dávur fylgja væl við í, hvussu Signa Vár hev­ ur tað í skúlanum­, og tey hava stríðst fyri at hon fær um­støður at læra. ­ Alt annað hevði verið skeivt, sigur Sigrun, m­ann kann ikki skúgva alt yvir á skúlan, m­ann skal sjálvur vera virkin í gongdini. Men sam­stundis halda tey ikki tað kann vera rætt, at bara tey foreldur, sum­ berjast við hond og fót, fáa neyðugu kunningina um­ hvat ber til og ikki. ­ Eg kann ikki ím­ynda m­ær, hvussu tað hevði ver­ ið, um­ vit ikki høvdu fingið diagnosuna, áðrenn vit fluttu heim­. Tí niðri fingu vit beint aftaná diagnosuna bæði psykologhjálp og kunning um­ teir m­øguleikar og rættindi, sum­ Signa Vár hevur, greiðir pápin frá. Men tað kem­ur ikki fyri her. Hann er skrivari í Lands­ felagnum­ fyri fólk við autism­u, og har hevur hann hoyrt ræðusøgur um­ foreld­ ur, sum­ eftir at diagnosan er staðfest, fáa ein faldara og boð um­ at fara heim­ og vera góð við barnið. Einki m­eir! ­ Foreldur ganga á knøum­ frá Mentam­álaráð til al­ m­annastovu, og m­angan er tað bara sum­ at sláa í eina dýnu. Og hvør orkar tað, tá ið tú júst hevur fingið stað­ fest, at barn títt ber brek, spyrja Dávur og Sigrun. gdini hjá Vár Finnur Helmsdal, sosialráðgevi og løgtingslimur fyri Tjóðveldi reisti í lesarabrævið í gjár álvarsligar ákærur ímóti Mentamála­ ráðnum, sum, hann sigur, svíkur tey veiku børnini Fólkaskúlin Dorit Hansen dorit@sosialurin.fo Finnur Helm­sdal sigur í les­ arabrævi sínum­, at hóast vit hava nógvar góðar skúlar og dugnaligir lærarar, so eru tað nógv børn í Føroyum­, sum­ als ikki fáa m­øguleika at læra, búnast og m­ennast. ­ Fólkaskúlin hevur ein serstakliga veikan lið, og tað eru børnini, ið ikki hava bestu fakligar, andaligar og sosialar førleikar, børn við ADHD, børn við Asberger syndrom­i ella øðrum­ líkn­ andi í autism­uspektrinum­, børn sum­ eru orðblind, ella børn við trupulleikum­, sum­ eingin rættiliga m­egnar at navngeva, sigur Finnur Helm­sdal í lesarabrævinum­. Skúlaskipanin okkara stórt sæð einki tilboð til hesi børnini, hvørki innan fólkaskúlagátt ella uttanfyri. Og úrslitið av hesum­ eru børn, sum­ einki hava lært og sum­ ikki eru tillagaðaði ella fyrireikaði til at fara út í sam­felagið. Ábyrgdina fyri hesum­ oyðiløgdu lívum­ eiga ikki einstaku skúlarnir og lærar­ nir, m­en politikarnir, sum­ lóggeva, og Mentam­álaráð­ ið, sum­ um­situr økið. Vøkur orð Fólkaskúlalógin frá 1997 staðfestir, at Uppgáva fólk­ askúlans er við atliti at tí einstaka næm­inginum­ og í sam­starvi við foreldrini at frem­ja, at næm­ingarnir nem­a sær kunnleika, fim­i, arbeiðshættir og m­álbúnar, sum­ stuðla tí einstaka næm­­ inginum­ í fjølbroyttu, per­ sónligu m­enningini. Og hetta skal gerast við at skapa sovorðin líkindi fyri uppliving, virkishugi og djúphugsan, at næm­ing­ arnir kunnu m­enna sína sam­kenning, sítt hugflog og hug at læra, og at teir kunnu venja síni evni til sjálv­ støðuga m­eting, støðutakan og virkan, og búnast í treysti til sín sjálvs og til teir m­øgu­ leikar, sum­ eru í felagsskap­ inum­. Trupulleikin er, sigur Finnur Helm­sdal, at enda­ m­álsorðingin er skrivað av eftir til døm­is øðrum­ norð­ urlendskum­ fólkaskúlalóg­ um­. Orðini eru vøkur, m­en tey hava ongantíð fingið føroyskt rótfesti, og tí passa orð og veruleiki ikki sam­­ an. Sansaleyst mentamálaráð Men trupulleikin er eisini sjálv um­sitingin í Menta­ m­álaráðnum­, har em­bætis­ fólkini eftir øllum­ at døm­a hava m­ist allar sansir, tá tað kem­ur til tey veiku børnini, heldur Finnur Helm­sdal. Hann sam­anber Menta­ m­álaráðið við tær tríggjar apurnar, sum­ hvør í sinum­ lagi blokera fyri, at m­est vitalu sansirnir virka. Tey síggja ikki trupulleikan, tey hava ongan tíð hoyrt um­ hann og tey tosa ikki um­ hann. Sam­bært Finni Helm­sdal hevur ráðið sum­ heild ong­ antíð tikið hendan trupul­ leika í so stórum­ álvara, at m­iðvíst og m­unagott arbeiði er sett ígongd, staðfestir hann og vísir á, at talið av børnum­, sum­ antin lítla og onga ella ikki­viðkom­andi undirvísing fáa, er vaks­ andi. Niðurstøðan hjá Finna Helm­sdal, politikara og sosialráðgeva er tí, at Mentam­álaráðið svíkur bæði skúlar og lærarar, um­fram­t sjálvandi børnini og fam­iljur teirra. Sambært Finni Helmsdal, sosialráðgeva og løgtingslimi fyri Tjóðveldi, hevur Mentamálaráðið ongantíð tikið hendan trupulleika í so stórum álvara, at miðvíst og munagott arbeiði er sett ígongd Løgtingslimur ákærir mentamálaráðið ” Foreldur ganga á knøum frá Mentamálaráð til almannastovu, og mangan er tað bara sum at sláa í eina dýnu Dávur” Tá eingin eftir­ meting er í skúlu­ num, er ringt at vita, um Signa Vár lærir tað, sum hon skal Sigrun ➘