týsdagur 15. apríl 2008síða 13

Nr. 72 - 15. apríl 2008 13 U ttan at hava nøkur hagtøl, sum prógva tað, so havi eg varhugan av, at tað gongur skeiva vegin við trivnaði hjá børnum – og serliga hjá skúla­ børnum. Alsamt fleiri børnum tørvar stuðul og serundirvísing, í summum førum eisini sálar­ liga hjálp, nógv børn og ung líða av strongd o.s.fr. Tað er eyðsýnt, at fólkaskúlin í dag ikki hevur nøktandi orku til at hjálpa børnum og ungum við slíkum trupulleikum. Tað merkja vit, sum eru foreldur at skúlabørnum, og vit fáa tað eisini javnan váttað gjøgnum yvirskriftir í fjølmiðlunum. Men hví trívast børn ikki nóg væl, og hvør hevur ábyrgdina ? Í fyrstu atløgu fáa politikarnir ábyrgdina. Í øllum førum, so varða teir av tí manglandi fíggj­ arligu raðfestingini av skúlun­ um, sum inniber, at ein stórur partur av skúlabygningunum eru niðurslitnir, nútíðarhósk­ andi útgerð og undirvísingar­ tilfar verður ikki raðfest nóg høgt, manglandi orka og vilji ger, at lærarahópurin ikki verða eftirútbúgvin o.s.fr. Síðan kundi man lastað lærarirnar, og givið teimum ábyrgdina fyri mangl­ andi trivnað og kunnleika hjá børnunum, brigsla skúlaleiðsl­ una fyri manglandi organiser­ ing, og fyri ikki at leiða og inspirera lærarahópin nóg væl. Tað er sjálvsagt, at allir partar bera ein part av ábyrgdini, og eiga at seta sær sjálvkritisku brillurnar á nøsina. Men hvat við teimum nokk so týdningar­ miklu pørtunum í øllum pro­ blematikkinum – foreldrini og børnini! Kanska kundu tey trongt til at komi undir kritiska luppin. Tað er órímiligt at brigsla børnunum hesa gongd­ ina. Tað mugu heldur vera vit vaksnu luttakarnir í hesum samfelagnum, sum mugu bera ábyrgdina. Í okkara ídni eftir at finna tann skylduga, hava vit næstan gloymt ein annan sera týðandi faktor – nevniliga samfelags­ gongdina sum heild. Tá man hoyrur foreldur, serliga tey sum eru í 30´unum og eldri, tosa um teirra barndóm, so spældu tey sum oftast úti allan dagin í størri ella minni flokkum, har sosiala uppalingin hoyrdi til “på godt og ondt”. Tey spældu nógv í mølini, sum var nógv lættari atkomuligt enn nú, eisini spældu tey í bønum og haga­ num, sum heldur ikki var so innhegnaður sum hann er nú. Sodavatn og slikk var ikki gerandiskostur, og fast food var eitt ókent fyribrigdi. Sjónvarpið var júst komið til landið, við bara einari kanal, og sending­ arnar fóru fram í einum heilt øðrum tempo enn tað, vit kenna í dag. Teldan var slett ikki til!!! H vussu eru so umstøðurnar hjá børnunum í dag, saman­ borið við foreldraættarliðið. Børnini eru ikki so nógv úti og fáa tískil minni fríska luft og rørslu. Tey drekka eina rúgvu av sodavatni og søtari saft, eta slikk, chips og fast food. Kroppsliga spælið verður tíðum útskift við telduspæl, playsta­ tion og sjónvarp. Samansetingin av ov lítlum kropsligum aktivi­ teti frammanfyri einum skermi, og ov stórari inntøku av sukri og feitti, er sera niðurbrótandi – tað vita vit øll. Kroppsligt spæl, frísk luft og rørsla hevur ovur­ stóran týdning fyri kroppsligu og sálarligu heilsuna og væl­ veruna hjá einum barni. Børn í dag drekka og eta alt ov nógv sukur og feitt – væl at merkja tað ósunna feittið. Vit síggja fylgjurnar av hesum m.a. í alarmerandu hagtølunum fyri gamlamannasukursjúku og yvirvekt, sum er ein trupulleiki hjá bæði børnum, ungum og vaksnum. Børn, sum hava ov nógv sukur í blóðinum verða uppgearaði, ómøgulig, irriter­ andi, ókoncentreraði og agg­ ressiv. Við at eygleiða børn, eitt nú í einum føðingardegi, sæst týðuliga, hvussu tey kunnu leikað í, aftaná at hava fylt seg við bæði sodavatni, køkum og slikki. H esar umstøður hava í stóran mun nakað við samfelags­ gongdina at gera. Við gongdina í øllum heiminum at gera. Trupulleikarnir eru nøkulunda teir somu í Korea og Saudi­ arabia sum í Føroyum. Har foreldrini í Føroyum áður bara kundu gloppað dyrnar og sleppa børnum út at spæla, og síðan gekk alt av sær sjálvum, so mugu foreldrini í dag berjast móti hesum globalu samfelags­ broytingum. Og gera vit ikki tað, verða børnini hjá okkum illa stødd. N økur foreldur síggja ikki trupulleikarnar og gerast kanska eisini ill, tá tey verða kritiserað. Onnur hava kanska varhugan av, at tað ikki er heilt, sum tað átti, men hava bara ikki orku til at standa ímóti. Vi kenna tað øll, tað krevur næstan alla okkara orku bara at fáa alt at hanga saman, gerandisdagin, økonomiin o.s.fr. Ítróttartilboðini eru nógv betri í dag enn nakrantíð áður, og vit kunnu so freistast til at halda, at ítróttarfeløgini í dag geva børnunum tað rørslu, sum tey áður fingu á ein natúrligan hátt. Og tað passar eisini, at tað er soleiðis hjá nógvum børnum. Vanligt er, at tey venja einar 3­ 4 ferðir um vikuna, og hetta kann jú bara vera gott, tá tey ikki røra seg á annan hátt, ella? Jú, tá hetta er einasti møguleiki fyri nóg nógvum kroppsligum aktiviteti, so er tað satt, men eg haldi samstundis, at hetta er ein visiónsleysur og defensivur sannleiki. Uttan ítróttin vóru vit illa stødd, og eg taki eisini hattin av fyri øllum teimum, sum brúka nógva orku og frítíð til at fáa ítróttarlivið at virka. Hinvegin, so kann ítróttur ikki setast ístaðin fyri kroppsligt spæl, og um ein venjing nú hóast alt endar við eini cola og einum posa av chips, so er nógv av tí, ein hevur vunnið, mist á gólvið aftur. Harnæst haldi eg, at tað verður fokuserað heldur einsporað á ítróttina, sum tilboð til børn og ung. Tað eru als ikki øll børn, sum hava hug til ítrótt, so onnur tilboð áttu at havt sama prioritet. Og eitt, sum er heldur óheppið við ítróttarfeløg­ unum í dag – og kanska eisini við foreldrunum – er, at tey tykjast alt ov ambitiøs vegna børnini. Viðmerkjast skal, at undirritaði hevur verið íðin fótbóltsleikari, men ikki á eliteniveau, og havi havt stóra gleði av fótbóltinum sum barn og ungur. Men eg haldi, at vit flentu og tvætlaðu meira á vøllinum, enn tey gera í dag. Og tey flestu av foreldrunum hildu seg burtur, tá vit leiktu, og vit saknaðu tey ikki. S um nevnt, so ávirkar henda vandamikla blandingin – skeivur kostur og alt ov nógvir tímar sitandi frammanfyri einum skermi, har ein verður bombarderaður við meira ella minni innihaldstómum tilfari – okkara børn negativt. Ikki bara heilsuna, men eisini sinnalagið. Nógv børn, sum umframt ikki at kunna koncentrera seg, og harvið fáa innlæringstrupul­ leikar, vísa sløvheit, aggressión, meiri ella minni manglandi respekt fyri foreldrunum, skúla og lærarum. Tað er ikki lætt hjá lærarum, hvørki fakligt ella kensluliga, at arbeiða við næmingum við slíkari atferð. V it skulu ansað eftir ikki at dæmonisera okkara børn og ungu. Ikki allatíðina konfrontera tey negativt, men eisini positivt, so tey fáa stóra sjálvsvirðing. Tað er galdandi bæði fyri foreldur, lærarir og ítróttarleiðarar, og tað gera vit ikki nóg gott sum er. Sum foreldur kunnu vit ikki broyta heimin rundanum okkum, men vit hava skyldu til at vísa okkara autoritet sum foreldur, og harvið syrgja fyri, at børnini fáa ein sunnan kost og avmark­ aðar mongdir av sukri og fast food. Og vit mugu rationera tíðina hjá teimum frammanfyri skermarnar. Vit mugu syrgja fyri, at tey røra seg meira, gerast meira kroppsligt aktiv, og vit mugu ikki geva eftir, tí vit hava ringa samvitsku, ei heldur keypa okkum frá ringari sam­ vitsku. Vit mugu inspirera tey til at lesa eina bók av og á. Vit mugu læra tey at handfara umhvørvið við stórstu virðing. Vit mugu fara ein túr til Froð­ biar at fiska við teimum av og á ella ein túr til Vatnsdalar við telti. Sum vaksin mugu vit vera góðar fyrimyndir, og tað gera vit á besta hátt, sum menniskju við opnari demokratiskari atferð, ikki slatra ov nógv og tosa ilt um onnur, ikki vera ov materialistisk og harvið læra børnini, at ting sum skína og pengar, kunnu metast við menniskjasligan hita. Og vit skulu læra børnini, at onki er so álvarsligt, at tað ikki kann skemtast við – heldur ikki ítróttur ella pisakanningar. M en fyrst av øllum mugu vit elska og virða okkara børn sum tey eru, og lata tey vita, at tey eru deiligastu skapningar á jørð. Tíðargreinin: eitt íkast til føroyska orðaskiftið Hevur tú hug at gera títt íkast til føroyska kjakið í 2008? Send eina grein til dorit@sosialurin.fo Kravið er, at greinin er á leið 6000 tekn og skrivað í essay stíli Bardagin fyri trivnaðin hjá børnum Næstu ferð: Hósdagin skrivar Jonna Jepsen, rithøvundur og mamma at alt-ov-tíðliga føddum tvillingum, um ov tíðliga fødd børn Tíðargreinin tíðargreinin Kristian Holbæk, pápi at fýra Trupulleikarnir eru nøkulunda teir somu í Korea og Saudiarabia sum í Føroyum. Har foreldrini í Føroyum áður bara kundu glopp­ að dyrnar og sleppa børnum út at spæla, og síðan gekk alt av sær sjálvum, so mugu foreldrini í dag berjast móti globalum samfelagsbroytingum Sum foreldur kunnu vit ikki broyta heimin rundanum okkum, men vit hava skyldu til at vísa okkara autoritet sum foreldur, og harvið syrgja fyri, at børnini fáa ein sunnan kost og avmarkaðar mongdir av sukri og fast food. Og vit mugu rationera tíðina hjá teimum frammanfyri skermarnar Eitt, sum er heldur óheppið við ítróttarfeløg­ unum í dag – og kanska eisini við foreldrunum – er, at tey tykjast alt ov ambitiøs vegna børnini. Eg haldi, at vit flentu og tvætlaðu meira á vøllinum, enn tey gera í dag. Og foreldur hildu seg burtur, tá vit leiktu, og vit saknaðu tey ikki.