fríggjadagur 5. september 2008síða 28

28 Skjót viðgerð av krabbameini í prostata – bløðru­ hálskertlinum – er lekjandi, men í Før­ oy­um fær sjúkan alt ov ofta frið at breiða seg, staðfestir Jóhan Poulsen, y­virlækni á Aalborg Sjúkrahúsi og serlækni í urologi HEILSA Dorit Hansen Alt ov nógvir føroyskir menn ganga við prostata krabbameini uttan at fáa tað staðfest, fyrr enn krabba­ meinið hevur breitt seg til beinagrind­ina. Og tá er mangan ov seint at fáa lekj­ and­i viðgerð. Hetta er niðurstøðan hjá Jóhan Poulsen, yvirlækna við kirurgiskari prostatavið­ gerð sum und­irserøki. Tey seinastu fimtan árini hevur hann regluliga verið í Føroy­ um og kanna og viðgjørt menn við prostata krabba, og nógvir føroyskir menn hava verið til viðgerð hjá honum á Aalborg Sjúkra­ húsi. ­ Prostatakrabbamein hev­ ur verið eitt vanrøkt øki í Føroyum. Eg vil næstan siga, at man hevur havt ein nihilistiska støðu til sjúk­ una. Lítið hevur verið gjørt fyri at staðfesta hana, og meðan onnur lond­ hava sett í verk skjótar og virknar við­ gerðir, so hevur føroyska skipanin ikki fylt við, sigur føroyski yvirlæknin. Í Svøríki byrjaði man fyri langari tíð síðani at seta inn móti prostatakrabbamei­ ni við fleiri blóðroynd­um og skjótari viðgerð, og kann­ ingar hava staðfest at hetta gjørd­i stóran mun. Danmark fylgd­i eftir fyri nøkrum árum síðani, men sambært Jóhan Poulsen, er føroyski hugburðurin til sjúkuna framvegis ov konservativur og passivur. ­ Gamli hugburðurin var, at man mátti liva við prosta­ takrabba – og tí eisini d­oyggja við sjúkuni. Men tað er ein pínufullur d­eyði, tí sjúkan fer í beinagrind­ina, og sjúklingurin fær eina rin­ ga sjúkralegu, greiðir Jóhan Poulsen frá. Og í d­ag er niðurstøðan, at prostatakrabbi ikki er nakað man kann – ella skal – liva við. Tað er ein d­eyði­ lig sjúka, um hon ikki verð­ ur viðgjørd­ í góðari tíð. Tí er politikkurin aðra­ staðni at staðfesta sjúkuna so skjótt sum møguligt og bjóða best egnaðu viðgerð. Úrslitið er, at fleiri menn verða frískir og fleiri fáa eina betri sjúkratíð. Men Føroyar hava ikki heilt fylgt við á hesum økinum, stað­ festir yvirlæknin. Prostata Awareness ­ Tað hevur alstóran týd­n­ ing, at fólk verða kunnaði um prostata, soleiðis at menn eru varnir við sjúku­ eyðkenni, sigur Jóhan Poul­ sen. Aðrastaðni hava tey Pros­ tata Awareness d­agar á sama hátt sum man hevur átøk um aid­s, krabbamein og roykiátøk, har fjølmiðlar eru við til at upplýsa fólk um sjúkuna, sjúkueyðkenni og viðgerðarmøguleikar. Men hetta er ikki komið til Føroya enn. Her verður ov lítið tosað um prostata­ krabbamein í almenna rúmi­ num. Jóhan Poulsen vísir eisini á leiklutin hjá kommunu­ læknum. Menningin innan urologi ­ og ikki minst krabbameinsviðgerðir inn­ an urologiska øki ­ hevur gingið við rúkand­i ferð sein­ astu árini, og um kommunu­ læknar ikki fylgja við, so eru teir ikki førir fyri at geva sjúklingum neyðuga kunning og kanning. Robot í undirlívi Urologi er í d­ag eitt sera tøknitungt øki, og viðgerðir eru so nágreiniligar og var­ ligar, at sjúklingurin í nógv størri mun varðveitir nerva­ løg, potens og lukkivød­d­ar. Tað nýggjasta innan pros­ tataviðgerð eru robotstýrd­ar kikaraskurðviðgerðir, har læknin stýrir tólunum inni í kroppinum á sjúklinginum við fjarstýristavum. ­ Hetta er spild­urnýtt, og vit hava higartil gjørt 100 skurðviðgerðir við hesum nýggja tólinum, greiðir Jóhan Poulsen frá. Robott­ urin kostaði 12 milliónir, og vanligt viðlíkahald­ kost­ ar 1,2 milliónir um árið, umframt at amboðini til hvørja skurðviðgerð kosta á leið 10.000 krónur. ­ Tað vil siga, at um ein sjúklingur verður skurðvið­ gjørd­ur hvønn einasta d­ag tey næstu tíggju árini, so kostar hvør skurðviðgerð 40.000 krónur, sigur føroys­ ki yvirlæknin og staðfestir, at Føroyar ikki hava sjúk­ lingar nokk til ein slíka ílø­ gu. Tørv á fleiri tólum Jóhan Poulsen arbeiðir á Klaksvíkar Sjúkrahúsi, tá ið hann er í Føroyum. Og meginparturin av monnun­ um, sum hann kannar, fáa eisini viðgerð har. Tað eru einans á leið fimm prosent av sjúklingunum, sum hava tørv á skurðviðgerðum, sum ikki kunnu gerast í Før­ oyum. ­ Tað er ein stórur fyri­ munur og sparing, at menn kunnu fáa forkanning, eftir­ kanning og vanliga viðgerð her. Og at teir so kunnu koma til mína d­eild­ í Dan­ mark gevur ein eyka konti­ nuitet í viðgerðini, sigur føroyski yvirlæknin. Hóast tað ikki er skilagott ella ynskiligt, at Føroyar gera risaíløgur í stórar robottar, so staðfestir Jóhan Poulsen at tað hevur gingið ov trekt at fáa tól, sum til­ d­ømis kunnu staðfesta sjúk­ una. ­ Ikki fyrr enn í fjør fekk Land­ssjúkrahúsið tól at kan­ na um menn hava prostata, og skannarin í Klaksvík, sum er eitt sind­ur eld­ri, var ein gáva frá pengastovni, greiðir hann frá og vísir á, at um grund­leggjand­ivið­ gerð skal fara fram í Før­ Kinesisk matmentan verjir Jóhan Poulsen er knýttur at universitetssjúkrahúsinum, Kings College í Lond­on, og í løtuni er hann saman við øðrum í holt við eina spennand­i altjóða verkætlan, har samband­ið millum mat og prostatakrabba verður kannað. ­ Vit kanna millum annað prostata hjá kinesarum í Bejing og inuittum í Grønland­i og samanbera úrslitini við tølini hjá d­onskum monnum. Og ein pilotkanning, sum vit hava gjørt, vísir, at samband­ er millum ósunnar feittsýrur og prostatakrabba. Altjóða hagtøl fyri prostatakrabbamein staðfesta, at menn í Asia og rund­an um Miðalhavið ikki fáa so ofta prostatakrabbamein, sum menn í Norðureuropa og USA, og hild­ið verður at hetta hevur samband­ við kostin. ­ Aðrar kanningar stuðla hesum. Millum annað vísir tað seg, at tá kinesarar flyta til USA, so ganga bara tvey ættarlið, so hava teir somu prostatatøl sum aðrir amerikanarar. Tað er altso ikki biologiski arvurin, men sosiali lívstílurin sum er avgerðand­i. Føroyskir menn vita ov lítið um Aðrastaðni verður alt gjørt fyri at staðfesta prostata krabbmein so skjótt sum møguligt og bjóða best egnaðu viðgerð. Úrslitið er, at fleiri menn verða frískir og fleiri fáa eina betri sjúkratíð. Men Føroyar eru eftirbátur á økinum, staðfestir Jóhan Poulsen, yvirlækni Mynd: Dorit Hansen Nr. 170 - 5. september 2008 tíðindi