mikudagur 20. oktober 2010síða 7

7 Mikudagur 20. oktober 2010 · Nr. 148 Sosialurin Rigmor Dam Tað hevur í mong ár verið sagt, at kvinnur javnan eiga at kanna seg sjálvar fyri bróstkrabba til tess at fanga møguligar knyklar so tíðliga sum gjørligt. Tí hava vit kvinnur lært at kanna okkum sjálvar eft ir einum ávísum frymli fyri at leita eftir knyklum í bróst­ unum og undir hond unum. Men nýggjar vísindaligar kanningar, sum millum annað Kræftens Bekæmpelse og nýggja Krabbameinsætlanin fyri Føroyar vísa til, prógva, at sjálvskanningar hava ikki við sær, at færri kvinnur doyggja av bróstkrabba. Hetta merkir ikki, at vit skulu gevast við at kanna okkum, men at vit í størri mun eiga at halda eyga við kroppinum og teimum broyt ingum, sum koma fyri. Og so at fara til læknan, um vit koma fram á eitthvørt óvæntað. Screening hevur skund Í kanningunum verður stað­ fest, at í bróstkrabbamein verður uppdagað við mammo grafi fyrri enn kvinn an sjálv merkir tað við hond unum. Mammografi, sum er ein røntgenkanning av bróst­ inum, kann ikki fyribyrgja bróstkrabba, men kann avdúka krabbamein á byrj­ unar stigi, og hetta økir um útlitini fyri, at sjúkan kann lekjast. Og serliga mammo grafi­ screeningar, har allar kvinn­ ur í einum ávísum aldurs­ bólki verða innkallaðar til kanningar, fanga nógvar til burðir, sum kvinnurnar ikki sjálvar merkja við fingr­ unum. Krabbameinsætlanin frá 2009 vísir til sjey umfatandi kanningar, har omanfyri ein hálv millión kvinnur lut tóku. Kanningarnar stað­ festu allar eina lækking í deyðiligheitini av sjúkuni upp á 25 prosent fyri tær kvinn ur, sum vórðu bjóðaðar screen ing. Deyðiligheitin fyri kvinn urnar, sum so luttóku í screen ingini, lækkaði við ein­ um triðingi. Screening í 2012 Í Krabbameinsætlanini fyri Føroyar verður mælt til, at íbúgvar í Føroyum eiga at fáa somu screeningstilboð sum í hinum Norðurlondunum, so til ber at finna krabbamein so tíðliga sum til ber. Í hesum sambandi verð­ ur mælt til, at vit í Føroyum seta í verk regluliga mammo­ grafiscreening av føroyskum kvinnum í aldursbólkinum 50‐69 ár og so møguliga seinni útbyggja skránna til eis ini at umfata ein størri aldurs bólk. Føroya Felag móti Krabba­ mein hevur í fleiri ár strongt á fyri at fáa screening setta í verk. – Vit vóna, at Krabba­ meins ætlanin fyri Føroyar verð ur tikin í álvara, so hetta verður veruleiki innan leingi, sigur Jákup N. Olsen, for maður í felagnum við Sosialin. At seta í verk screening fyri bróstkrabba hevur eisini ligið frammarlaga politiskt í fleiri ár, men lítið er hent higar til, annað enn føgur orð. Men nú tykjast útlit vera fyri, at screening verð ur sett í verk í 2012. Hetta er í øllum førum tað, sum lands stýris­ maðurin í Heilsumálum, Aksel V. Johannesen, sigur við Sosialin í morgun. – Sambært krabbameins­ ætlanini eigur screening at verða sett í verk í 2012. Hetta er tað, sum eg havi fest meg við, og sum eg ætli mær at gjøgnumføra, sigur hann við blaðið. Í fyrstu atløgu er ætlanin at seta ein arbeiðsbólk, sum skal fyrireika bróst­ krabbascreening í Føroyum. Síðan er ætlanin at seta screening í verk í 2012. Eitt stig á leiðini Í Krabbameinsætlanini frá 2009 varð eisini staðfest, at tað er sera umráðandi at gera íløgu í ein nýggjan talgildan mammograf við nógv betri myndagóðsku og lægri strálu skamtum. Her eru tíbetur glott ar at hóma, nú nýggjur mammo­ grafur til Landssjúkrahúsið er ímillum íløgurnar í fíggj ar­ lógaruppskotinum fyri 2011. Mammografur er tól bún­ aðurin, sum verður nýttur til kanningar fyri bróstkrabba. Núverandi mammografur er knapt 20 ára gamal og sera ótíðarhóskandi. – Hóast tíðirnar ikki eru av teimum bestu, er neyðugt at raðfesta viðgerð og fyri­ byrging av sjúku. Í fjør bleiv Krabbameinsætlanin handað, og eg fegnist um, at vit við nýggja mammo graf­ inum eru komin á mál við tilmælunum um diagnostika útgerð í ætlanini, segði lands­ stýrismaðurin í sambandi við, at mammografur varð settur á uppskotið til fíggjarlóg. Enda málið við nýggju tól­ unum er at finna ábendingar um krabbameinssjúkur so tíðl iga sum gjørligt, so sann líkindi fyri at basa sjúkuni gerast betri. Nýggi CT­skannarin, sum verður keyptur í ár og MR­skannarin, sum varð latin sum gáva frá Tryggingar felagnum Føroyar, kunnu veita betri diagnostik bæði av krabbameini og øðr­ um sjúkum. rigmor@sosialurin.fo Visti tú? 9. hvør kvinna fær staðfest bróstkrabba, og talið er hækkandi. Um bróstkrabbi verður uppdagað tíðliga, eru útlitini fyri grøðing góð. Sjálvskanningar kunnu geva falskan tryggleika BróstkraBBi Reglulig sjálvs kanning av bróst unum ger ikki, at færri kvinn ur doyggja av bróst krabba. Mammo grafi finnur har aftur ímóti krabba mein, áðrenn kvinnan sjálv finnur tað við hondunum Verður húðin brádliga rukkut á einum stað, kann hetta vera tekin um bróstkrabba. Um húðin líkasum verður hálað inn, kann tað vera tekin um bróstkrabba. Føroyskar kvinnur verða ikki automatiskt innkallaðar til mammografikanningar, eins og í hinum Norðurlondunum. Tí er umráðandi, at tú hevur eitt vakið eyga við bróstunum og fert til læknan, um tú varnast brótingar. Øll bróst eru ymist. Tað, sum er normalt fyri eina kvinnu, nýtist ikki at vera tað hjá einari aðrari. Bróstið kann eisini sýnast ella kennast ymiskt alt eftir nær í mánaðinum, tú kannar tað, og hvussu gomul tú ert. Bróstkrabbi kemur sjálvdan fyri hjá kvinnum, sum eru yngri enn 30 ár, og allarflestu broytingarnar hava onki upp á seg. Far til læknan um: • Tú finnur ein knykil ella eitt hovið øki á bróstinum ella í armholuni • Væta kemur úr vørtunum • Um tú kennir broytingar í bróstunum – til dømis um húðin verður »hálað inn« • Tú fært sár ella útslett á vørturnar • Um bruni kemur í bróstini (reyð, heit og hovin) Kelda: Kræftens Bekæmpelse Halt eyga við kroppinum