hósdagur 28. februar 2002síða 8

Nr. 41 - 28. februar 2002 15 um einstaka sjúklingin ígjøgnum alla viðgerðina. Tá ein sjúklingur vera flutt- ur av einari deild á aðra merkir tað, at hann, sálar- liga viðbrekin sum hann er, skal nýta orku til at venja seg við eitt nýtt umhvørvi við øðrum starvsfólkum og øðrum medsjúklingum. Tórmóður Stórá sigur, at kanningar gjørdar aðrastað- ni vísa, at tílík flyting darv- ar viðgerðini. Tí verður í álitinum mælt til, at ein- staki sjúklingurin fær eina heildarviðger har, sum hann einaferð er innlagdur. Ístaðin fyri at flyta sjúk- lingin av eitt nú stongdari deild á opna deild undir viðgerðini, skulu karmarnir gerast so liðiligir, at til ber at broyta innrættingina á teirri einstøku deildini alt eftir hvønn tørv sjúklingur- in hevur. Hetta er ein nýggj skipan, sum krevur um- byggingar av verandi stovnum. Men møguliga krevur hetta eisini eina hugburðsbroyting hjá teimum, sum virka undir verandi skipan. Eftirútbúgvin og førleikamenning Tórmóður kemur eisini inná tørvin á eftirútbúgving av psykiatrisku starvsfólk- unum. –Tað er umráðandi við støðugari førleikamenning, um psykiatrisku starvsfólk- ini framhaldandi skulu orka at loysa sínar uppgávur á fullgóðan hátt. Psykiatriin hevur bara starvsfólki sum amboð. Har er eingin fram- komin tøkni. Skal okkara tøkni vera betri, mugu okkara starvsfólk mennast. Tað, at psykiatrisku starvsfólkini brúka seg sjálvi í arbeiðinum merkir, at tey støðugt mugu fyllast upp uttan fyri skipanina. –Annars steðga tey upp, og kunnu ikki loysa tað uppgávuna tey eru sett til, sigur Tórmóður Stórá. Starvsfólkini gera sjálvi vart við, at har er ein ónøkt- aður tørvur, sum er. Tór- móður Stórá sigur, at starvsfólkini eftirlýsa til- sjón (supervisión) og eftir- útbúgving. Tilsjón skal m.a. staðfesta, hvør tørvur er á eftirútbúgving. Men týdningarmeiri við tilsjón- ini er kanska, at starvsfólk- ini fáa møguleika til at taka spurningar og ivamál upp til orðaskifti við tilsjónar- fólkini. Í eini skipan, har øll renna so skjótt sum tey orka, er orkan til at geva hvørjum øðrum góð ráð og vegleiðing ivaleyst av- marka. Hesi ráð og henda vegleiðing kundi so komi frá tilsjónarfólkunum tá tørvur var á tí. Gransking í Føroyum Í álitinum verður lagt upp til, at dentur skal leggjast á psykiatriska gransking í Føroyum. Men hvørji úrslit kunnu vit granska okkum fram til í Føroyum, sum ikki longu eru kend úti í heimi? Tórmóður Stórá sig- ur, at Føroyar eru eitt áhugavert øki til at gera epidemiologiskar kanning- ar. Íbúgvatalið er lítið og møguleikin fyri at halda skil á ættarbondum er rætti- liga góður. Tí er møguleik- in fyri at gera kanningar, serliga ílegugransking, sera góður í Føroyum. Annars sigur Tórmóður Stórá, at sálarliga heilsustøðan í Føroyum tykist vera ógvuliga lík heilsustøðuni í londunum rundan um okkum. Broytingar í sálarligu heilsustøðuni í eitt nú Danmark síggjast aftur í Føroyum – bara 2–3 ár seinni. Vit vita lítið ella einki um sálarligu heilsustøðuna í Føroyum undan 1970. Men kanningar gjørdar hesi seinastu 30 árini vísa, at sum heild er sálarliga heilsustøðan í Føroyum tann sama sum í Danmark. Donsk pakkaloysn Eg spyrji Tórmóð Stórá, hví arbeiðsbólkurin hevur valt at taka støði í danskari lóggávu og donskum tilráð- ingum sum grundarlag undir eini serføroyskari skipan. –Góður spurningur, svar- ar Tórmóður. Nokk tí tað er tað man kennir best, tað sum onkursvegna er lættast. Vit hava hugt at skipanum aðrastaðni, men tá vit skuldu finna málsetningar valdu vit rættningslinjurnar hjá Sundhedsstyrelsen. Higar- til hava vit havt danskar traditiónir og lóggávu á økinum og fólk hava fingið sína útbúgving í Danmark. Vit hava valt at taka støði í Danmark ivaleyst tí at tað fall lættari. Tað var ikki eitt "kvalifisera" val. Men hví ikki hyggja at ymsum skipanum, og so taka tað besta úr hvørjari? –Tað kundi man gjørt. Vit hava valt tað, sum fall okkum lættast. Vit hava ikki sett okkum fyri at kanna, hvør skipan er best. Man kundi diskutera hvørja skipan man skuldi hava. Tað ruddiligasta hevði ver- ið at tikið eina grundleggj- andi diskussión av øllum lóggávuøkinum. Men tann diskussiónin hevur verið aðrastaðni. Tað hevði verið gott at fingið diskutera tað politiska og etiska í sam- bandi við psykiatriina, men tað tekur tíð. Og tað sum tey avvarðandi vilja hava, er ein skipan, sum kann tryggja rættindini hjá sjúk- linginum betri. Tann danska skipanin tryggjar hesi rættindini, og so velur man tað donsku skipanina. Harvið hevur man eina discount-loysn. Men hon kann væl vera nøktandi fyri tað. Hví velja eina discount–loysn? –Tað er ein skjót og bílig loysn. Vit skulu hava tryggja rættarstøðuna hjá sjúklingunum. Tað hevur man gjørt í Danmark. Við at taka tað donsku loysnina, tryggja vit rættarstøðuna í Føroyum. Tað ruddiligasta hevði verið, at fingið tað politiska kjakið í Føroyum. Men tað krevur nógva orku, sum so kanska má takast aðrastaðni úr skipanini. Og tað er kanska betri at brúka ta orkuna uppá viðger. –Tann skipanin, sum vit skjóta upp, er fult forsvar- lig, men hon kundi verið betri tilpassað til føroysk viðurskifti. Nógv í teirri donsku lóggávuni er kanska óføroyskt og tað kundi verið áhugavert at fingið diskutera tað ígjøg- num. Men í Danmark var í nógv ár ein stórt orðaskiftið um hetta. Tað hevur ikki verið í Føroyum. Tað hava verið nøkur pip, serliga frá avvarðandi. Men tað hevur ikki verið nøkur veldig dis- kussión. Og man hevur ikki strongt á at fáa nakra lóg- gávubroyting, sum man gjørdi í Danmark. Man hevði sterkar kreftir innan- fyri antipsykiatriina, Gale- bevægelsen til dømis. Men tað hevði man ongantíð í Føroyum. –Tað hevði heilt sikkurt verið áhugavert at fingið diskussiónina í Føroyum, men tað hevði verið ov orkukrevjandi. Vit kunnu fáa eina brúkiliga skipan bíliga við at umseta úr donskum. Loysnin er jú brúkt fyrr, sigur Tórmóður Stórá, sum hevur verið við til at skriva álitið Heildar- psykiatri 2002. –Vit vilja hava, at greiður skilnaður verður gjørdur ímillum tær læknaligu upp- gávurnar og tær uppgávur- nar, sum aðrir fakbólkar skulu loysa. Tað er ein tradi- tión, at tá fólk skulu til am- bulant kontrol, so skulu tey hitta ein lækna. Men í 8 av 10 førum er hetta als ikki neyðugt heldur Tórmóður Stórá, sum hevur verið sam- skipari í stýringsbólkinum, sum hevur gjørt álitið, Heildarpsykiatri 2002 Myndir: Jens Kristian Vang Listin hjá Fólkaflokkinum í Norðoyggjum liðugur Fólkaflokkurin í Norðoyggjum er liðugur við uppstillingina til komandi løgtingsval, og flokkurin stillar upp hesi valevni: · Jógvan Edmund á Geilini, lærari · Petur Hans Joensen, lærari · Anfinn Kallsberg, løgmaður · Jógvan við Keldu, løgtingslimur · Jákup Mikkelsen, stjóri · Kristian Fríðrik Olsen, býráðslimur · Rúna Sivertsen, løgtingslimur TÍÐINDASKRIV Nýskipanardeildin, Løgmansskrivstovan Norðurlendska tænastu- mannaumbýtisskipanin ger tað møguligt hjá starvsfólki í landsfyrisit- ingini at fara til eitt av norðurlondunum at ar- beiða í eina tíð. Stuðul verður veittur til at gjalda ferða- og uppihaldsút- reiðslur hjá luttakara. Henda skipan hevur verið í gildi síðan 1979 og endamálið við skipan- ini er at fremja norður- lendskt samstarv. Enda- málið er somuleiðis at geva luttakarunum kunn- leika til fyrisiting og lóg- gávu o.a. í hinum norður- londunum. Tað er ikki neyðugt at luttakari býtir um pláss við ein starvsfelaga í ein- um øðrum norðurlandi, tó er onki, sum forðar fyri hesum. Í 2002 hava Føroyar fingið tillutað kr. 61.000,- at nýta til hesa skipan. Skipanin virkar soleiðis Skipanin fevnir um bæði tænastu- og starvsmenn. Uppihaldið kann vara millum 1 og 12 mánaðir í einum kalendaraári. Stuðulin er í árinum 2002 kr. 7.000,- um mán- aðin umframt ferðaút- reiðslur aftur og fram. Endurgjald verður bert latið fyri ferðing á bílig- asta hátt. Um uppihaldið er longri enn 6 mánaðir kunnu ferðaútreiðslurnar hjá familju somuleiðis verða goldnar, um hon flytir við, eins og goldið verður fyri flutning av neyðugum innbúgvi. Treytin fyri at fáa stuðul er, at viðkomandi fær frí við løn úr starvi sínum. Tíðin verður tald við í lønar- og eftirlønar- aldri. Tey, sum vilja nýta skipanina, mugu sjálvi gera avtalu við stovn í øðrum norðurlandi. Áðrenn 3 mánaðir eru farnir eftir heimkomu, skal luttakari senda Løg- mansskrivstovuni eina frágreiðing um uppihald- ið, heruppií ein stuttan samandrátt á skandinav- iskum máli t.d. á donsk- um, sum Løgmansskriv- stovan sendir avgreiðslu- skrivstovuni hjá Norður- landaráðharraráðnum. Umsóknir Umsóknir um stuðul skulu sendast til Løg- mansskrivstovuna ígjøg- num stýrið/leiðsluna á stovninum. Umsóknin skal innihalda fylgjandi upplýsingar: 1.Navn á umsøkjara, føðingardagur og bú- staður 2.Starvsheiti, starvsaldur og starvsstaður 3.Arbeiðsuppgávur 4.Navn og bústaður á tí stovni, avtala er gjørd við og tíðarskeið 5.Upphæddin, sum søkt verður um - tíðarskeið og ferðaútreiðslur Tað skal upplýsast, um umsøkjari hevur søkt um at fáa annan stuðul. Umsóknin skal inni- halda eitt ummæli frá stovninum, har stovnurin sigur frá, um viðkomandi kann fáa tænastufrí við løn. Umsóknarfreistin er 1. mai 2002. Umsóknir, sum koma inn aftaná hesa dagfesting verða bert viðgjørdar, um pen- ingur er tøkur. Nærri upplýsingar um skipanina fáast við at venda sær til Løgmans- skrivstovuna – nýskipan- ardeildina og fáast eisini við at fara á heimasíðuna hjá Nordisk Ministerråd. http: //www.norden.org og hyggja undir Støtte- ordninger og Nordisk ut- bytestjänstgöring Norðurlendskt starvsfólkaumbýti 15 14 Nr. 41 - 28. februar 2002 Framkomin tøkni og dýrar maskinur eru ikki tað sum skal til, fyri at betra um støðuna hjá sálarliga sjúkum í Føroyum. Tað, sum brúk er fyri, er fólki við hollari út- búgving, og eini skip- an, sum tryggjar, at kreftirnar vera nýttar har, tær gera størstu nyttuna. PSYKIATRI Jóanes N. Dalsgaard Hósdagin í síðstu viku var álitið Heildarpsykiatri 2002 almannakunngjørt. Ein stýringsbólkur hevur staðið fyri útgreiningararbeiði- num aftanfyri álitið. Tór- móður Stórá, sum er lækni, hevur verið samskipari í stýringsbólkinum. Sosial- urin hevur tosað við Tór- móð um álitið og um psyk- iatri í Føroyum. Tað optimala er ikki realistiskt Álitið Heildarpsykiatri 2002 leggur upp til, at tørv- ur er á nógvum fólkum við psykiatriskum viðgerðar- førleika. Samstundis er tað ein sannroynd, at sera trup- ult er at fáa mannað tey størv, sum longu eru nor- meraði. Hvussu hongur hetta saman? –Vit hava roynt at saman- sjóða tað optimala og tað realistiska. Álitið frá 1991, "Glottar fyri framan" legg- ur upp til, at vit skulu hava økispsykiatri í Føroyum. Tí tankanum hava vit slept, tí vit meina at tað verður ov orkukrevjandi. Vit meina, at vit kunnu geva eitt betri viðgerðartilboð, við at savnað viðgerðarorkuna á einum stað. Tey fakfólkini, sum eru, skulu nýta tíðina uppá at viðgera sjúklingar, og ikki uppá at ferðast við Strandferðsluni og Bygda- leiðum. Tað optimala var, at fólk kundu verið viðgjørd í nærumhvørvinum. Men vit hava skriva álitið við virð- ing fyri realitetunum. Mill- um hesar realitetir eru av- markað fíggjarlig og faklig orka, sigur Tórmóður Stórá. Kreftirnar skulu brúkast betri Sum er, heldur Tórmóður Stórá ikki, at kreftirnar í viðgerðarskipanini vera brúktar á rættan hátt. –Vit vilja hava, at greiður skilnaður verður gjørdur ímillum tær læknaligu upp- gávurnar og tær uppgávur- nar, sum aðrir fakbólkar skulu loysa. Tað er ein tra- ditión, at tá fólk skulu til ambulant kontrol, so skulu tey hitta ein lækna. Men í 8 av 10 førum er hetta als ikki neyðugt. Við at gjørt skipanina meira liðiliga, kundi tað verið so, at tað vóru ymsir fakpersónar, sum tóku ímóti sjúklingi- num, alt eftir hvørjari ráð- geving ella viðgerð sjúk- lingurin hevði tørv á. Fyri langtíðarsjúklingar er tað ikki avgerandi, at samskifti við viðgerðarskipanina gongur ígjøgnum ein lækna. Tað avgerandi er, at sjúklingurin hevur sam- skifti við viðgerðarskipan- ina. Hetta samskiftið kann líka so væl vera røkt av økispsykiatriskum sjúkra- systrum undir heimasjúkra- systraskipanini, sigur Tór- móður Stórá. Færri læknar – fleiri sjúklingar Tórmóður Stórá nevnir tann trupulleikan, at talið á kommunulæknum er í minking. Hetta merkir fyri tað fyrsta, at longri verður ímillum kommunulæknar- nar í framtíðini. Men tað merkir ivaleyst eisini, at tann einstaki kommunu- læknin fer at vera styttri tíð í hvørjum starvinum. Fyri sjúklingarnar merkir hetta fyrst og fremst, at tað verð- ur truplari at sleppa til lækna. Men tað merkir eis- ini, at møguleikin hjá ein- staka kommunulæknanum at koma at kenna síni við- skiftafólk, verður munandi skerdur. Fyri fólk, við sálarligum trupulleikum merkir hetta, at longri tíð gongur áðrenn tey yvirhøvur koma til lækna. Tørvurin á viðgerð verður tískil meira átroðk- andi, tá tey koma til lækna, enn hann hevði verið, um skjótt og lætt var at koma til lækna. Tess skjótari farast kann undir viðger, tess minni viðger er ofta neyð- ug. Um skjótt verður atbor- ið, kann kanska sleppast undan innleggjan, og merk- ir hetta, at minni orka skal brúkast uppá einstaka sjúk- lingin. Tann orkan, sum her verður spard, kann so brúk- ast aðrastaðni í skipanini, har tørvur er nógvari á orku, t.d. til arbeiði við tungum sjúklingum, sum í dag kanska eru við skerdan lut. Einki rúm fyri lokalum loysnum Ein avleiðing av kommunu- læknatrotinum er sostatt, at fólk við tørvi á psykiatrisk- ari viðger, ikki koma í við- ger, fyrrenn støðan er akut. Hetta mótarbeiðir einum ynski, sum verður sett fram í álitinum, um at avdramati- serað sálarsjúku sum fyri- brigdi í samfelagnum. Eitt av endamálunum við økis- psykiatriini var eitt enda- málunum at skapa opin- leika um sálarsjúku. Ein slíkur opinleiki kundi hugs- ast at havt við sær, at bæði sjúklingarnir og avvarðandi vóru kvikari at gera vart við seg, um tørvur var á viðger. Møguleikin fyri skjótt at koma í ambulanta viðger hevði eisini kunna havt við sær, at fylgjurnar av sálar- sjúku vóru gjørdust mun- andi minni. Við einum psykiatriskum depli í Havn, har dentur verður lagdur á ambulanta viðger, kunnu vit siga, at møguleikin at sleppa í viðger skjótt er munandi batnaður. Men opinleikin um sálarsjúku, sum økisspsykiatriin skuldi fremja, fer í stóran mun fyri skeyti. Tórmóður Stórá staðfestir pessimistiskt, at hetta eru útlitini og møgu- leikarnir í eini tíð, har tað er ein sannroynd, at alt færri læknar verða til at taka. Bíða og versna – ella gjalda Ein onnur avleiðing av læknatrotinum er, at fólk koma ov seint í viðger. Tór- móður Stórá greiðir frá, at kommunulæknin í dag hev- ur tríggjar møguleikar, tá hann stendur við einum sjúklingi, sum hevur sálar- ligar trupulleikar. Hann kann innleggja sjúklingin, men tá krevst at sjúklingur- in er rættiliga vánaligur. Kommunulæknin kann eis- ini ávísa sjúklingin til privata viðtalu hjá einum psykiatara, men har er altíð langur bíðilisti at sleppa framat. Endiliga kann kommunulæknin ávísa sjúklingin til ein privat- praktiserandi psykolog, men tá noyðist sjúklingurin sjálvur at gjalda fyri við- gerðina. So samanumtikið hevur kommunulæknin ikki teir stóru møguleikarnar at hjálpa einum sjúklingi við byrjandi sálarligum trupul- leikum. Hevur sjúklingurin ikki ráð at gjalda fyri at fara til psykolog, má hann bíða, antin til hann kann sleppa til psykiatara ella til hann er so vánaligur at hann kann innleggjast. Um til bar at geva nøktandi ambulanta viðger beinanvegin sum fyrstu sjúkutekinini vístu seg, hevði innleggjan í nógvum førum ongantíð komið uppá tal. Nýhugsan Tórmóður Stórá nevnir sum ein trupulleika í verandi viðgerðarskipan, at hon er so óliðilig. Viðgerðin er býtt upp í kassar, og sjúk- lingurin verður so settur inn í tann kassan, sum svarar til hansara heilsustøðu. Hetta merkir m.a. at sjúklingar ígjøgnum eina viðger kunnu vera fluttir deild av deild, og vera viðgjørdir av nógvum ymiskum fólkum. Tórmóður sigur, at hetta er sera óheppi. Fyri við- gerðina er tað umráðandi, at sjúklingarnir kenna seg tryggar, sigur hann. Tí er tað umráðandi, at tað eru tey somu fólkini, sum eru Álitið Heildarpsykiatri 2002: Tað optimala er ikki realistiskt C M Y K 14