hósdagur 23. mars 2000síða 8

14 tíðindablaðið sosialurin Nr. 58 - 23. mars 2000 Dánjal Højgaard Myndir: Jens Kr. Vang Einaferð prutlaði tað í mongum kjallara í Nólsoy. Kaggarnir stóðu fullir við vatni, sukuri og geri, og tann grugguti drykkurin við tí eyðkenda gersmakkinum varð skonktur, tá ið menn høvdu verið á fjalli ella eftir nátum. Og handan teir fýra veggirnar. Men í dag er langt millum prutlini. Nú er lætt at keypa sær ein dropa í Rúsuni í Havn ella í kaffistovuni í Nólsoy. Og ráðini eru so mikið góð, at ólógliga kjallavirksemið er vorið mestsum óneyðugt. Hetta er ið hvussu so er niðurstøðan, tá ið nólsoy- ingar í dag verða spurdir eftir navnframa drykkinum við tí luftríka heitinum. - Fredrikk er útdeyður. Tað eru mánaðir og ár síðani eg sá hann seinast, er eitt afturvendandi svar. Aðrir eru knapt so avgjørdir. Halda tað vera ov tíðliga at avskriva Fredrikk heilt. Loynivirksemi Útgjørdir við bandupptak- ara og myndatóli eru vit far- nir út til Nólsoyar at skatta dýpið. At bryggja Fredrikk – ella »at seta«, sum nóls- oyingar rópa tað – er ólógl- igt. At stíga fram sum bryggjari við fullum navni, ógjørligt. Fleiri, vit hava tosað við, leggja dent á, at Fredrikk altíð hevur verið hildin í loyndum. Húsarannsóknir hava verið í oynni fyrr. Tí- skil vilja næstan øll, sum vit hava fingið at úttala seg, bert luttaka við teirri treyt, at tey ikki verða nevnd á navni. – Fyri tað fyrsta hevur tú slett ikki loyvi at bryggja tað, og fyri tað næsta hevur tú slett ikki loyvi at bjóða tað, sigur ein reyðdæmdur maður miðskeiðis í 50‘unum, tá ið vit spyrja, um tað er onkur, sum eigur ein dropa av Fredrikki at bjóða. Stutt eftir sita vit kortini heima hjá tí reyðdæmda, sum skeinkir okkum eitt glas av søtum vælsmakk- andi rabarbuvíni, sum hann sjálvur hevur bryggjað. Fredrikk, greiðir hann frá, plagdi hann at bryggja sum yngri, tá hann var til skips. Hann var góður til at taka millum túrarnar, tá ið tú hevði gloymt at bestilt. Men til endans segði konan stopp. – Fredrikk? Eg veit ikki. Onkur setur kanska ein kagga til okkurt fjall. Men tað hevur so at siga ikki ver- ið síðani kaffistovan kom. Nú fært tú altíð ein ein lítlan, tá ið tú vilt, sigur hann, og fegnast um tað heimagjørda vínið. – Rabarbuvínið er meira ordiligt. Tað eru faktisk tey fínu, sum fáast við tað, sigur hann og flennir at sær sjálv- um. Bert tey fáu Í handilin hjá Gabriel Han- sen halda tey seg kunna staðfesta, at heimabrygging- in í Nólsoy er minkað síðani kreppan hasaði av. Tað er ikki sørt at sølan av sukuri, putursukri, geri og rosinum – sum eru grundtilfarið í Fredrikki – er minkað, sigur 68 ára gamli handilsmað- urin: Y – Tað merktist, at ringar tíðir vóru í 90-unum. Teir, sum vildu hava ein dropa bryggjaðu sjálvir. Brygging- in dróg upp á seg síðst í 80- unum og undir kreppuni, sigur handilsmaðurin, og leggur diplomatiskur aftur- at: – Mann kann jú ikki vita hvat, ið vørurnar verða brúktar til. Talan er jú um vanligar húsarhaldsvørur. Ein garvaður Fredriks- bryggjari um 40 ára aldur, heldur, at í dag eru tað bert ein lítil minniluti av nóls- oyingum, sum í heila tiki leggur í at bryggja Fredrikk: – Fredrikkur verður í dag bert nýttur av teimum, sum hava lítið av peningi og góða tíð. Aloftast eru tey arbeiðsleys ella pensionist- ar. Tey, sum hava meiri pen- ing um hendur, velja heldur kaffistovuna ella Rúsuna, sigur hann. Bílig loysn Nær í tíðini nólsoyingar eru farnir at bryggja Fredrikk er ilt at siga nágreiniliga. Men greitt er, at siðurin hevur nøkur áratíggju á baki. Y – Tað er fyri mær sum at tað er komið í mínum barna- árum í 30- og 40-unum. Ið hvussu so er minnist eg, at teir plagdu at bryggja rab- arbuvín, Hellavín, sum teir róptu tað, minnist handils- maðurin Gabriel. Ein maður, ið róptist Hendrik kom við Hella- víninum. Hann sigldi úti í heimi og hevði vínrabarbur við sær. Hann hevði stóran rabarbugarð og bryggjaði vín, sum skuldi vera so gott, at havnarmenn komu til Nólsoyar, at keypa frá hon- um. Okkurt bendir á, at nóls- oyingar av álvara fara at bryggja Fredrikk einaferð síðst í 50-unum. – Eg vildi hildið, at Fredr- ikk var upp á tað mesta í 60-unum, sigur Gabriel Hansen. – Tá var tað heilt nógva- staðni, at tað stóð og kókaði, serliga eftir at sentralvarmin kom. Sentralvarmin hevði eina velduga ávirkan. Tá bleiv tað vist allastaðni, næstan í hvørjum kjallara. Tað vóru ikki so nógvir pengar tá, og harafturat var ringt at fáa hendur á rús- drekka. So tað var ikki be- stilt so nógv tá á døgum. Fíggindi í kjallaranum Í einum duraopi miðskeiðis í bygdini stendur ein 60 ára gamal maður. Hann greiðir okkum frá, at hann gavst at bryggja Fredrikk fyri skjótt tveimum árum síðani. Freistingin bleiv ov stór. Y – Tað er einki av Fredrikki longur. Í hvussu so er grúi- liga lítið. Í summar eru tvey ár síðani eg sjálvur koyrdi allar greiðirnar burtur. Tað virkar akkurát sum vín, men hevur tú ov nógv samband við tað, so verða tørnini ov long, greiðir hann frá. – Hann er lættur at fáa • Bryggið kann geva herviligar luft- stingir, tá ið tað ikki er nóg væl útgerað. Hetta er vanligasta forklár- ingin upp á navnið Fredrikk. • Sigst eisini hava kongligan upp- runa. Onkur skal einaferð hava sagt soleiðis, tá ið hann smakkaði Fredr- ikk: »Hetta var tó ein kongaligur drykkur«. Tá var Fríðrikur níggindi kongur í Danmørk, og kongsnavnið hekk við nólsoy- ardrykkinum. Grafikkur Sosialurin hendur á, tá ið hann stendur í kjallaranum – og haraftruat bíligur. Fert tú í kaffistovuna ella í Rúsuna, at keypa tær eina fløsku av víni, so kostar Navnið Fredrikk er uppi hon kanska 45 krónur. Ein litur av Fredrikki kostar kanska 1 krónu og 20 oyru. So tað tað er bara at fáa sær eitt apparat afturat, sigur tann 60 ára gamli. Skaði fyri bygdina Í Nólsoy eru fólk sum halda, at Fredrikk hevur verið til stóran ampa fyri bygdina. – Í allar hægsta grad. Fólk eru blivin alkoholikarar av hesum. Sjálvandi kundu tey blivið tað kortini, men Fredrikk hevur purrað upp- undir, sigur ein 65-ára gam- al uppilagstur sjómaður. – Tað er so lætt. Tú kanst hava tveir kaggar standandi. Tá ið tann eini er útgeraður stendur tann næsti klárur at gera út. Sostatt kunnu teir fara niður í kaggan at fáa sær uttan íhald. – Tað eru fleiri av teim- um, sum hava drukkið illa og bryggjað Fredrikk, sum hava tikið í nakkan á sær sjálvum. Teir hava verið bangnir fyri at teir skuldu kollsigla av Fredrikki, sigur tann 65-ára gamli, sum sam- metir Fredrikssiðin í Nólsoy við donsku ølmentanina: – Fredrikk er ein ólukka fyri øll sum byrja at drekka. Tað er sum við danskarun- um, sum drekka hetta veika ølið. Teir skulu bara hava tað hvønn einasta dag. Eingin heimabrenning Eingin nólsoyingur, Sosial- urin hevur tosað við, vil kortini vera við, at Nólsoy- arbygd hevur havt størri ampa av rúsdrekka enn aðr- ar bygdir í Føroyum. – Nei, tað dugi eg ikki at hugsa mær. Tað eru nógvar bygdir, sum hava stórar trupulleikar av rúsdrekka, sigur uppilagsti sjómaðurin. Y – Teir drekka aðrastaðni eisini og bryggja við, sigur handilsmaðurin Gabriel. Eg síggi ongan skaða í Fredr- ikki. Um ein einstakur fell- ur, so hevði hann follið kort- ini. So drakk hann okkurt annað enn Fredrikk.Y Harafturat leggja fleiri nólsoyingar dent á, at bryggingin í Nólsoy hevur ið hvussu so er havt eitt gott við sær. Hon hevur hildið heimabrenningini frá durun- um. – Destillatiónsapparat er einki í Nólsoy, og heima- brenning finst aðrastaðni í landinum, tað vita vit. Fredrikk er ein mildur drykkur. Tað er sukur, vatn og ger. Tað er einki annað enn tað, siga nólsoyingar. Ikki í søguna Í handlinum hjá Gabriel Hansen frættist, at ókunnu- menn eru komnir til bygdar, at frætta um Fredrikk. – Eg hevði ein dunk fyrr í tíðini, men hann kruvdi eg, tí tað bleiv ov nógv av tí góða, sigur ein fryntligur út- róðrarmaður, og vendir sær síðani til ein mann, sum júst er komin innar í handilin. – Hann spyr um nakar ger tað í dag, sigur hann við tann nýkomna. – Ja, gev honum eitt glas av Fredrikk frá tær! tekur tann blíða krambakvinnan undir. Men tann nýkomni hevur ongan hug at sýna blaðmanni blíðskap, sum soleiðis kemur til bygdar at bidda um Fredrikk. Y – Tað verður tú um. Tú kanst drekka frá onkrum øðrum, svarar hann avgjørd- ur. Og soleiðis fara vit inn aftur til Havnar. Uttan nakað prógv um, at Fredrikk verð- ur bryggjaður í Nólsoy longur. Men við nógvum út- sagnum um, at hann skal vera útdeyður. Tó so. Onkur er, sum ikki hevur avskrivað hann enn. – Nei, Fredrikk sleppur ikki í søguna, slær handils- maðurin Gabriel fast. – Tað er minkað øgiliga nógv og eingin fær í lag at bryggja Fredrikk longur. Men eg vænti ikki, at hann hvørvur kortini, tí rúsdrekka er so dýrt at keypa, slær hann fast. Ongantíð stovubærur Høgt lufttrýst í maganum, men eingir timburmenn. Meiningarnar eru ymiskar um drykkin, sum slapp at standa undir borðinum, tá brúdleyp var Hóast sítt kongaliga heiti hevur Fredrikk eftir øllum at døma ikki verið roknaður millum teir fínastu drykk- irnar í Nólsoy. Fredrikk hev- ur verið brúktur í sambandi við nátatíð og heystfjøll, og kanska sum ískoyti til jóla- kassan. Hann hevur verið hildin innanfyri teir fýra veggirnar, og er ongantíð sloppin til háborðs, siga nólsoyingar. Y – Til brúdleyp var Fredrik við, men hann stóð alla tíð- ina undir borðinum. Hann kom ongantíð alment fram. – Tað hava altíð verið fólk ímillum, sum ikki hava dámt tað, sigur handilsmað- urin Gabriel Hansen. – Fredrikk hoyrir heima í kjallaranum. Tað hevur ver- ið sætt sum nakað vánaligt nakað, sigur ein sjómaður um tey 50, sum er heima fyri tíðina. Mátti bindast inn Nólsoyingar hava sína egnu Fredrikksvísu. Har verður sungið, at Fredrikk „smakk- ar av rennu og flóri í senn“. Men vísan er í roynd og veru eitt fornermilsi móti nólsoyardrykkinum, heldur ein miðaldrandi tilflytari. – So illa smakka hann ikki, um hann er væl gjørd- ur. Gamaní kann hann smakka illa av geri, men tað venist tú við. Hann kann eis- ini smakka væl. Tað er eing- in fløska av Fredrikk, sum smakkar eins, sigur tilflyt- arin. Lyn-Fredrikk er tiltikin. Hann fær nógvan hita, so at hann er klárur at drekka eftir fáum døgum. Prosentini eru týdningarmeiri enn smakk- urin. – Tað verður einki botn- fall, so tað verður øgiliga grumsut, men sterkt. Tað skjótasta at bryggja við er við ráum eplum. Tað er bara so óluksáliga ringt fyri mag- an. Eg havi einaferð gjørt tað og tá mundi eg siglt av, sigur sjómaðurin um tey fimti. Og onkuntíð man luft- trýstið hava verið høgt. Einaferð, vilja nólsoyingar vera við, mátti ein maður vindast inn í eina bjargalínu, eftir at hava drukkið Fredr- ikk. Vandi var fyri, at hann fór at spreingjast. Y Liggur væl á Positivi tilflytarin heldur hinvegin, at tað er ein fyri- munur, at tú veitst hvat ið er í Fredrikki. At hann ikki er fyltur við svávuldioxid, tilsetningsevnum og øðrum ókendum. – Tað skal øgiliga nógv til fyrr enn tú fært timbur- menn av Fredrikki. Orsøkin man vera tann, at Fredrikk ikki er fullur at tilsetnings- evnum. Tær fáar ferðirnar eg havi havt ein ordiligan girara av Fredrikki, havi eg allar hægst havt kenning dagin eftir. Hann er heldur trekur, at fara og virka, men afturfyri so liggur hann væl á, sigur hann. TÓMIR KAGGAR. Ein bøllufløska var tann einasti bryggingarkaggin vit fingu eygað á í Nólsoy. Tað skuldi nógv til fyrr enn eigarin játtaði at vísa okkum fløskuna hóast hon var tóm. Hann var bangin fyri at vera handtikin. SKÁL. Fredrik sóu vit einki til, men eitt glas av heima- gjørdum rabarbuvíni, slapp blaðmaðurin at smakka. HEIMABRYGGJ. Sambært nólsoy- ingum er gamli siðurin at bryggja Fredrikk um at doyggja út. Rúsdrekka- sølan, skeinkistovan í bygdini og betri tíðir hava gjørt sítt til, at tað lættgjørda, bíliga og ólógliga nólsoyarbryggið er um at fara í søguna Uppskriftin Tilfarið, ið verður nýtt til Frederikk, er vanligar húsar- haldsvørur. Hann verður bryggjaður í bøllufløskum, sum eruYroknaðar til endamálið, ella í stórum plas- dunkum. Til tess at vísa hvussu lætt tað í roynd og veru er at gera heimabryggið prenta vit tvær upp- skriftir, ið ein garvaður bryggjari í Nólsoy hevur latið okkum: Vanligur Fredrikkur: 5 kg melis 2 kg putursukur 3-5 pk. rosinur 30 litrar av vatni 5 pk. ger. Hita vatnið og lat melis og putusukur útí. Rør runt til sukrið er upployst og koyr ger og rosinur í. Dunkurin skal standa við uml. 26 hitastigum í 10 - 14 dagar. Tá verður styrkin uml. 8 -11 %. Lyn-Frederik: 2 kg melis 1 kg putursukur 2 pk. rosinur. 50 - 60 pk ger. Sama mannagongd sum til vanligan Frederikk, men dunkurin skal nú standa við uml. 36 -38 hitastigum og bert í uml. 36-48 tímar. Tá verður styrkin uml. 5- 6 %. Ávaring! Tað er ólógligt at gera heimabryggj. Brot á lógina kann verða revsað við sekt, hefti ella fongsli. 15 tíðindablaðið sosialurin Nr. 58 - 23. mars 2000